Tham vọng và rào cản

Kết quả của các phiên làm việc tại Bắc Kinh sẽ trực tiếp quyết định nội dung báo cáo trình lên Hội nghị thượng đỉnh EU tại Brussels từ ngày 15-16/10 tới, nơi chính sách đối ngoại với Trung Quốc được dự báo là một trong những chủ đề tranh luận nảy lửa nhất.

Ủy viên Thương mại Liên minh châu Âu (EU) Maros Sefcovic. Ảnh: THX/TTXVN phát

Sức ép đa chiều

Tâm điểm bao trùm toàn bộ chương trình nghị sự tại Bắc Kinh lần này là tình trạng mất cân bằng thương mại nghiêm trọng giữa hai bên. Theo số liệu của Cơ quan Thống kê châu Âu (Eurostat), năm 2025, EU xuất khẩu sang Trung Quốc đạt 199,6 tỷ euro nhưng nhập khẩu lên tới 559,4 tỷ euro, đẩy mức thâm hụt thương mại lên tới khoảng 360 tỷ euro (phía Trung Quốc đưa ra con số thấp hơn, khoảng 292 tỷ USD).

Đáng lo ngại hơn, đà gia tăng thâm hụt tiếp tục diễn biến phức tạp trong năm 2026. Ngay trong quý I/2026, thâm hụt thương mại của EU với Trung Quốc đã chạm mốc 98 tỷ euro – mức cao nhất theo quý kể từ quý III/2022. Trong quý II, Trung Quốc tiếp tục là nguồn cung hàng hóa lớn nhất của EU, chiếm gần 22% tổng kim ngạch nhập khẩu của khối, nhưng chỉ đứng thứ tư về thị trường xuất khẩu, với tỷ trọng 7,4%.

Hiện toàn bộ 27 quốc gia thành viên EU đều rơi vào tình trạng nhập siêu từ Trung Quốc, với mức tăng thâm hụt ước tính lên tới khoảng 1 tỷ euro mỗi ngày. Căng thẳng thương mại hai bên không ngừng gia tăng khi làn sóng hàng xuất khẩu Trung Quốc "lấn át" các ngành công nghiệp EU được giới phân tích châu Âu gọi là “Cú sốc Trung Quốc 2.0”.

Tiến trình đối thoại giải quyết bất đồng đã được khởi động từ ngày 29/6 tại Brussels, khi ông Sefcovic và Bộ trưởng Thương mại Trung Quốc Vương Văn Đào thống nhất thành lập cơ chế tham vấn thương mại và đầu tư mới cấp bộ trưởng định kỳ hằng năm. Khi đó, Brussels đã lần đầu tiên nêu rõ mốc thời gian tháng 10/2026 để đạt được những kết quả "hữu hình". Trả lời phỏng vấn truyền thông ngày 2/9, ông Sefcovic thẳng thắn cảnh báo nếu đàm phán không có kết quả cụ thể, một làn sóng chính trị mạnh mẽ đòi hỏi áp dụng các biện pháp trừng phạt cứng rắn hơn sẽ xuất hiện tại châu Âu.

Gia tăng áp lực trước đàm phán, ngày 10/9, Ủy ban Đối ngoại của Nghị viện châu Âu (EP) đã thông qua dự thảo khuyến nghị về quan hệ chính trị EU - Trung Quốc. Tiếp đó, trong Thông điệp liên minh trước EP, Chủ tịch Ủy ban châu Âu (EC) Ursula von der Leyen khẳng định EU sẵn sàng kích hoạt toàn bộ hệ thống công cụ phòng vệ thương mại để lập lại cân bằng.

Trong cuộc điện đàm trực tuyến tiếp theo giữa ông Sefcovic và Bộ trưởng Vương Văn Đào, hai bên đã thảo luận 3 nội dung cốt lõi: kiểm soát dòng hàng xuất khẩu của Trung Quốc sang EU, mở cửa thị trường Trung Quốc cho doanh nghiệp châu Âu, và dỡ bỏ các hạn chế xuất khẩu đất hiếm của Bắc Kinh. Đến ngày 22/9, ông Sefcovic nhấn mạnh tương lai nền kinh tế EU phụ thuộc lớn vào kết quả đối thoại với Bắc Kinh, ngay trong thời điểm đoàn chuyên gia của EC sang Trung Quốc chuẩn bị cho vòng tham vấn chính thức.

Song song với các nỗ lực đàm phán, Brussels liên tục củng cố các rào cản phòng thủ. EC mở cuộc tham vấn công khai về một công cụ pháp lý mới nhằm xử lý tình trạng phụ thuộc quá mức vào các nhà cung cấp duy nhất bị coi là "rủi ro cao". Khối này cũng đang xây dựng dự thảo cải cách luật mua sắm công, cho phép loại bỏ các nhà cung cấp nước ngoài vì lý do an ninh. Trước đó, EU đã áp thuế chống trợ cấp từ 7,5% đến 35,5% đối với xe điện nhập khẩu từ Trung Quốc. Đáp lại, Bắc Kinh lập tức triển khai các biện pháp đáp trả nhắm vào rượu cognac, thịt lợn và sản phẩm sữa nhập khẩu từ châu Âu.

Căng thẳng tiếp tục leo thang ngay trước thềm các phiên đàm phán tại Bắc Kinh khi Bộ Thương mại Trung Quốc thông báo mở cuộc điều tra chống bán phá giá đối với hóa chất p-nitrotoluene nhập khẩu từ EU, sau khi khiếu nại được gửi từ các nhà sản xuất trong nước. Động thái này được nhận diện là lời đáp trả trực tiếp việc EU mở cuộc điều tra đối với nhựa PVC nhập khẩu từ Trung Quốc hồi tháng 9/2026.

Đặc biệt, đúng một ngày trước chuyến đi, ngày 7/10, EP họp phiên toàn thể và thông qua khuyến nghị về quan hệ EU - Trung Quốc với 454 phiếu thuận, 86 phiếu chống và 110 phiếu trắng. Khuyến nghị khẳng định dù đối thoại vẫn quan trọng đối với các thách thức toàn cầu, quan hệ song phương đã đến "điểm nguy cấp" do các hoạt động kinh tế mà EU coi là "thiếu công bằng" từ phía Trung Quốc.

Các nghị sĩ kêu gọi triển khai chiến lược "giảm thiểu rủi ro" (de-risking) chặt chẽ trong các ngành chiến lược như nguyên liệu thô thiết yếu, dược phẩm, pin, xe điện, chất bán dẫn và công nghệ thông tin; đồng thời ủng hộ các hành động đáp trả tương xứng nếu Trung Quốc không mở cửa thị trường. Trước đó, ngày 5/10, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron và Thủ tướng Đức Friedrich Merz đã cùng gửi thư tới Chủ tịch EC, đề xuất tăng cường các công cụ phòng vệ thương mại của EU trước Trung Quốc.

Phép thử lớn

Trong các phiên làm việc diễn ra tại Bắc Kinh, phía đại diện EU tập trung vào 3 nhiệm vụ cốt lõi. Thứ nhất là kiềm chế đà tăng xuất khẩu, cụ thể là áp dụng cơ chế tự nguyện giới hạn xuất khẩu đối với hàng hóa Trung Quốc trong các ngành trọng yếu (như mô hình đang áp dụng với xe hybrid). Thứ hai là mở cửa thị trường với yêu cầu Bắc Kinh gia tăng khả năng tiếp cận thị trường cho doanh nghiệp châu Âu, giảm tình trạng dư thừa công suất được trợ cấp trong các ngành xe điện, thép và pin. Và cuối cùng là bảo đảm nguồn cung nguyên liệu thô, theo đó thiết lập hệ thống cấp phép xuất khẩu ổn định, minh bạch đối với đất hiếm và gia hạn thỏa thuận tạm hoãn các hạn chế xuất khẩu nguyên liệu thô.

Tuy nhiên, giới phân tích đánh giá khả năng đạt được một thỏa thuận toàn diện ngay trong tuần này là không cao, do Trung Quốc đã sớm phát đi tín hiệu kiên quyết phản đối việc áp đặt các hạn ngạch nhập khẩu hoặc hạn chế định lượng.

Trước những bế tắc tại thị trường Trung Quốc, EU đang đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa đối tác, đặc biệt là tại khu vực Đông Nam Á thông qua việc đạt thỏa thuận thương mại tự do với Philippines. Dù xu hướng này mở ra nhiều cơ hội hợp tác cho ASEAN, song các rào cản phòng vệ thương mại mà EU dựng lên để ngăn hàng Trung Quốc – như cơ chế hạn ngạch thép mới áp dụng từ ngày 1/7/2026 – cũng đang vô tình tạo thêm thách thức cho các mặt hàng xuất khẩu từ các nước trong khu vực.

Cảng hàng hóa ở tỉnh Sơn Đông, Trung Quốc. Ảnh: THX/TTXVN phát

Chuỗi sự kiện tại Bắc Kinh vì vậy được coi là phép thử cho cách tiếp cận đầy tham vọng "vừa đối thoại, vừa phòng vệ" của EU. Nếu Trung Quốc đưa ra các cam kết đủ sức thuyết phục, lãnh đạo EU tại thượng đỉnh tuần tới sẽ có cơ sở để tiếp tục duy trì con đường đàm phán. Ngược lại, khả năng Brussels kích hoạt các công cụ phòng vệ và trừng phạt thương mại diện rộng là rất lớn, mở ra một giai đoạn căng thẳng mới giữa hai nền kinh tế hàng đầu thế giới.

Tuy nhiên, khi EU vẫn phụ thuộc đáng kể vào nguồn cung ứng khoáng sản đất hiếm từ Trung Quốc, vốn đóng vai trò sống còn đối với nền công nghiệp sản xuất của "lục địa già", mọi lựa chọn đều phải cân nhắc lợi-hại. Cựu Chủ tịch Phòng Thương mại EU tại Trung Quốc Joerg Wuttke đã cảnh báo rằng nếu Bắc Kinh đáp trả các biện pháp cứng rắn của EU bằng cách hạn chế xuất khẩu đất hiếm hoặc các dòng chip truyền thống, nhiều nhà máy tại châu Âu có thể buộc phải đóng cửa chỉ sau khoảng 12 tuần. Đây cũng là rào cản đối với tham vọng của EU tái cân bằng quan hệ thương mại với Trung Quốc.