Vị mắm quê nhà

Bạn tôi định cư ở Mỹ. Mỗi năm, anh ấy đều sắp xếp thời gian về nước. Lần nào cũng nhất định ghé qua Đồng Hới vài ngày. Với anh, miền đất này là thiên đường để thả lỏng sau những ngày làm việc căng thẳng nơi xứ người: Ăn ngon, ngủ đẹp, chơi vui, con người thân thiện.

Trong bữa cơm ở nhà tôi một ngày mùa đông, anh ấy ngạc nhiên với… món mắm. Vừa mặn. Vừa ngọt. Vừa thơm. Lại vừa cay. Có đỏ. Có vàng. Có trắng. Lại có xanh. Anh hỏi: “Ăn gì đẹp vậy?”,  “Món để dành cho mùa đông!”. Bởi quá quen với món ăn phương Tây vốn giàu chất béo, ít vị, bất ngờ gặp món mắm mặn mà bắt miệng, anh cực kỳ phấn khích, ăn nhiệt tình và phân tích như một tác phẩm phong thủy. Rằng: Mắm là chỉnh thể hội đủ tinh khí hài hòa của thiên nhiên và con người. Có vị biển mặn. Có mùi gió thơm. Có nồng nàn nắng. Có bát ngát mưa. Có tươi xanh cây cỏ. Trong ấm áp tình người. Hấp dẫn từ miếng đầu tiên. Thơm ngon đến giọt cuối cùng. Và đọng lại rất lâu.

Nói rằng mắm là “của để dành” quả không sai. Làm mắm là một trong những công việc xuất hiện sớm nhất trong các loại hình chế biến hải sản. Khi chưa có phương tiện, thiết bị bảo quản, thuyền đánh bắt tôm cá về nhiều, tiêu thụ không kịp, thì giải pháp hiệu quả nhất là phơi khô hoặc ướp muối. Đó cũng là cách dự trữ thực phẩm lâu dài cho mùa đông.

Có mắm, có cá khô, người làng biển có của ăn, của để quanh năm. Phần phục vụ gia đình. Phần dành bán để có thêm đồng vào, đồng ra. Thế nên, khi mưa phùn gió bấc, khi bão bùng sóng cả, thuyền bè nghỉ biển, bếp bà con vẫn ấm. Ngày nay, nghề đánh bắt hải sản đã phát triển với hệ thống tàu thuyền, dịch vụ hậu cần hiện đại, nhưng công việc phơi cá, làm mắm vẫn không bị mai một. Cá khô, mắm các loại là đặc sản mang lại cho ngư dân nguồn thu nhập đáng kể.

Minh họa: H.H

Minh họa: H.H

Hằng năm, người dân các làng biển bắt đầu làm mắm khi vào vụ cá nam. Ấy là ngày nắng bừng lên rất ngời. Gió cũng thật dào dạt. Thời tiết càng nóng, càng khô, càng thuận lợi cho nghề biển, từ đánh bắt, phơi phong đến ngâm ủ. Thiên nhiên ưu đãi, biển quê tôi dồi dào tôm cá, ngư dân có điều kiện chế biến nhiều mặt hàng hải sản truyền thống của quê hương. Hải sản phong phú, mắm cũng đa dạng. Cao cấp có mắm cá thu, mắm áo. Cá nục, cá trích, cá cơm… nhỏ một chút nhưng có hương vị hấp dẫn riêng. Tôi sống ở làng biển hơn ba chục năm nay, ít nhiều biết được quy trình ướp chượp của các bà, các chị ở đây. Gì thì gì, cá làm mắm nhất định phải tươi ròng. Để giữ nguyên vị biển, người ta chỉ rửa cá bằng nước mặn. Công đoạn đầu tiên là muối xổi. Cá tươi sau khi làm sạch, phải để thật ráo mới trộn muối, rồi ép chặt vào các lu vại. Tốt nhất là lu vại sành, có màu nâu già như da lươn.

Bước đầu tiên này có vẻ đơn giản, dù chỉ có cá và muối, nhưng đòi hỏi sự cẩn thận và chính xác với liều lượng chuẩn theo kinh nghiệm truyền đời. Không quá mặn. Mặn mất ngon. Không quá nhạt. Nhạt sẽ hỏng. Và nắng. Những ngày đầu ngâm ủ, nắng là yếu tố đặc biệt quan trọng. Muối ở bên trong, nắng ở bên ngoài, những chiếc vại sành được nung nóng tự nhiên sẽ làm muối tan đều, cá nhanh thấm và săn lại. Vài ngày sau, cá ngậm đủ mặn, công đoạn muối xổi kết thúc, người ta vớt tất cả ra và ép ráo hết phần nước muối dư thừa. Công đoạn này không thành công coi như bỏ cả mẻ mắm. 

Sau muối xổi sẽ đến phần ướp thính để tạo hương vị và màu sắc. Làm thính là quá trình công phu, tỉ mỉ, bắp rang trên lửa vừa đủ vàng thơm, xay nhuyễn rồi trộn chung với ớt bột đỏ au nồng cay. Công đoạn này không phải ai cũng làm được, thính bao nhiêu là đủ, ớt chừng nào là vừa thuộc về bí quyết gia truyền. Cứ xếp một lớp mắm lại rải một lớp thính vào vại, sau đó lèn chặt, đem phơi  nắng và yên tâm chờ đông sang. Muối mắm nhất định phải có nắng. May sao Đồng Hới nắng gió thênh thang. Nên mắm quê chín đỏ, thơm nức làng, nức xóm.

Làm mắm là nghề gia truyền của ngư dân ở tất cả các làng biển. Ngoài những xưởng lớn sản xuất hàng hóa, hầu như các hộ gia đình trong vùng đều có một vài vại nhỏ để dành trong nhà, phòng khi mưa gió. Hằng năm, ngư dân quê tôi cung cấp ra thị trường trong tỉnh và nhiều nơi khác hàng chục tấn mắm hàng hóa. Người Đồng Hới đi xa, trong nỗi nhớ quê, có nỗi nhớ… mắm! Một số gia đình ép khô, hút chân không để gửi cho con em định cư ở nước ngoài, như Đức, Nhật Bản, Hàn Quốc. Anh chị Long Sa, ở Hải Thành, có xưởng chế biến nhỏ nhưng mỗi năm cũng xuất bán hàng tạ mắm chất lượng cao. Tôi là khách hàng thân quen của anh chị. 120.000 đồng/kg mắm lóc xương thơm ngon, mặn mà!

Um mắm không cần nhiều gia vị, chỉ chút đường, xíu mỳ chính, ít thịt ba chỉ hay mỡ lợn và nén. Mắm chỉ dậy mùi khi có nén. Nhất định phải là nén cây. Cũng hay, mùa mắm đúng lúc nén vào vụ. Những miếng mắm nhỏ, đỏ au. Thịt ba chỉ trong veo béo ngậy. Lá nén xanh. Củ nén trắng. Quyện vào nhau bởi lớp thính vàng ươm là chuẩn vị. Một nhà um mắm, khắp con ngõ thơm nức, lan vào mỗi nhà. Ăn gì không ai biết. Ăn mắm ai cũng biết. Mùa đông, thực phẩm trở nên khan hiếm thì nồi mắm nhỏ cùng bát canh rau tập tàng hái mót quanh nhà là… “sơn hào hải vị”. Chan chút nước kho ươm đỏ, gắp miếng mắm bỏ lên bát cơm nóng hổi… mới hấp dẫn làm sao. Cắn nhẹ một góc mắm cay cay, thơm thơm, rồi ăn tiếp miếng cơm chan nước kho mặn mặn, ngọt ngọt… thì quả là “danh bất hư truyền”. Ngon tê lưỡi là có thật! Chả trách anh bạn của tôi đắm đuối ngất ngây đến vậy.

Ngày gió mùa thổi, bầu trời xám bạc lạnh lẽo, một tréc mắm nhỏ được um lên, mùa đông ấm sực và thơm nức!

Trương Thu Hiền

Nguồn Quảng Trị: https://baoquangtri.vn/van-hoa/202611/vi-mam-que-nha-0976723/