Tài hoa Chuyên Mỹ
Chuyên Mỹ (Hà Nội) là đất nghề đặc biệt với những người thợ tài hoa, những nghệ nhân được ví như “phù thủy” của nghệ thuật khảm trai, với làng nghề may comple vang danh cả trăm năm. Nhưng giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, “cơm áo không đùa với… nghệ nhân” - Chuyên Mỹ không chỉ có câu chuyện gìn giữ nghề xưa.
Chuyên Mỹ (Hà Nội) là đất nghề đặc biệt với những người thợ tài hoa, những nghệ nhân được ví như “phù thủy” khảm trai, với làng nghề may comple vang danh cả trăm năm. Nhưng giữa những đổi thay của cuộc sống hiện đại, “cơm áo không đùa với… nghệ nhân” - Chuyên Mỹ không chỉ có câu chuyện gìn giữ nghề xưa.
Ở vùng đất ấy, một “luồng gió mới” đang thổi tới, mang theo cách nghĩ, cách làm khác trước và hy vọng về một tương lai rộng mở, để cho tinh hoa đất nghề không chỉ được tiếp nối, trao truyền mà thêm vang danh.
Phóng sự tinh hoa làng nghề thủ công mỹ nghệ Chuyên Mỹ.

Nằm bên dòng Nhuệ giang, Chuyên Mỹ - vùng đất nghề tài hoa - có nhiều nghề truyền thống đã vang danh cả trăm năm. Nổi tiếng hơn cả là khảm trai, sơn mài, may Vân Từ và giày da Phú Yên.
Những tinh hoa làng nghề nay vẫn được trao truyền, được tiếp nối bởi những nghệ nhân nhiều thế hệ: Người già vẫn say mê, lớp trung tuổi đã "trưởng thành, chững chạc" với nghề và cả lứa trẻ tâm huyết kế thừa.

Anh Vũ Văn Đình (sinh năm 1982), Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Nông nghiệp Dịch vụ tổng hợp xã Chuyên Mỹ cẩn thận kiểm tra từng sản phẩm thủ công mỹ nghệ.
Giữa xưởng khảm trai, anh Vũ Văn Đình (sinh năm 1982), Chủ tịch HĐQT, Giám đốc HTX Nông nghiệp Dịch vụ tổng hợp xã Chuyên Mỹ tỉ mẩn vệ sinh tác phẩm gia đình gà trống quây quần. Ba đời làm nghề, học nghề, được truyền nghề từ ông nội rồi bố, anh Đình gần như lớn lên cùng những mảnh trai, mảnh ốc và tiếng cưa ken két trong xưởng. Nhưng có một điều anh nghiệm ra sau hơn 30 năm miệt mài, đó là biết làm nghề và làm chủ được nghề là hai chuyện hoàn toàn khác nhau.
Muốn hội đủ bốn chữ “tinh” (tinh xảo, tinh tế), “kỹ” (kỹ thuật), “mỹ” (bảo đảm thẩm mỹ), “thuật” (sáng tạo, có hồn và phong cách riêng), người thợ phải trải qua ròng rã ít nhất 15-20 năm làm nghề liên tục dù có năng khiếu thiên bẩm, tài hoa trời phú. Không có đường tắt, cũng chẳng có bí quyết nào. Bởi khảm trai, sản phẩm sơn mài không phải công việc cứ khéo tay là làm được. Nhìn bề ngoài, nghề có năm công đoạn chính, nhưng bóc tách từng công đoạn lại là hàng chục thao tác lớn nhỏ. Mỗi khâu đều có những đòi hỏi khắt khe, sai một li... có thể hỏng cả sản phẩm.

Sản phẩm khảm trai.
Theo cuốn “Ngọc bảo cổ truyền” cùng các tư liệu lịch sử, nghề được cụ Trương Công Thành truyền dạy cho dân làng từ khoảng năm 1050, tại các thôn Chuôn Thượng, Chuôn Hạ, Chuôn Ngọ, Chuôn Trung và Bối Khê. Gần một thiên niên kỷ trôi qua, nghề khảm trai vẫn được trao truyền qua những cuộc biến thiên của lịch sử, từ đời này sang đời khác.

Từ những năm 20 của thế kỷ trước, những thợ trẻ Vân Từ đã tìm về Hà Nội học hỏi nghề may Âu phục. Trở về làng, tiếp tục vừa tự làm nghề, vừa mày mò, tìm tòi, họ đã tạo nên những bộ comple nức tiếng.
Ông Đào Ngọc Hùng, Giám đốc Công ty TNHH may mặc Hùng Luyến, là thế hệ thợ may thứ hai của Vân Từ. Cha ông, cụ Đào Văn Dự, là một trong những bậc tiền nhân có công truyền nghề cho nhiều người trong vùng.

Hơn 60 năm gắn bó và giữ lửa nghề, với ông Hùng, nghề không đơn thuần là kế sinh nhai mà còn là thứ “lộc” được trao truyền từ gia đình. Từ “vốn nghề” của cha, ông gây dựng nên Công ty TNHH may mặc Hùng Luyến. Những sản phẩm làm ra không chỉ phục vụ thị trường mà còn được chứng nhận OCOP 4 sao.
- “Lộc nghề”, xem ra, nếu biết nâng niu và chịu khó vun đắp thì cũng có thể sinh sôi thành thương hiệu? - tôi hỏi vui.
Ông Hùng cười:
- Cũng có thể nói như vậy. Nhưng có nghề trong tay mới chỉ là cái vốn ban đầu, còn làm được đến đâu lại phải nhờ chính bản thân mình.
Để có một bộ comple, veston chỉnh chu, người thợ không thể một mình “cân” tất cả các công đoạn. Thông thường phải cần đến bốn người, mỗi người đảm nhiệm một phần việc: người làm thân áo, người làm cổ, người tra tay áo, người may quần.





Con đường để trở thành người thợ lành nghề cũng chẳng có chuyện “đốt cháy giai đoạn”. Năm đầu học việc, người mới thường bắt đầu từ những thao tác tưởng nhỏ nhặt như bo khuyết áo, đính cúc, cắt chỉ thừa. Sau vài năm, khi đôi tay đã quen việc, họ mới được học may ống tay áo, rồi ghép nối các bộ phận để hoàn thiện thân áo. Sau đó mới đến kỹ thuật may quần, một công đoạn đòi hỏi sự tinh tế, khéo léo không kém.
Cứ thế, từ việc nhỏ đến việc khó, từ đường kim đơn giản đến những kỹ thuật tạo phom phức tạp, người thợ phải tích lũy từng chút một. Mất khoảng 10 năm, một người mới có thể trở thành thợ may comple, veston lành nghề.

“Cơm áo không đùa với khách thơ” - Những nghệ nhân, người thợ lâu năm ở Chuyên Mỹ, những đôi tay tài hoa, nói một cách ví von, cũng là những “khách thơ” của nghề. Khảm trai, may mặc đòi hỏi cả sự sáng tạo. Người nghệ nhân có thể mất hàng tháng trời với một tác phẩm. Nhưng thị trường thì không có nhiều thời gian để… chờ đợi. Vả lại, ở góc độ tiêu dùng, sau mẫu mã, thẩm mỹ, khách hàng thường… hỏi giá chứ ít để tâm công sức của người thợ.
Bởi thế, một nghịch lý khó “giãi bày” là muốn nuôi nghề, người thợ phải làm ra những sản phẩm dễ bán, giá vừa túi tiền. Muốn gìn giữ tinh hoa nghề, muốn sáng tạo, họ lại phải dành thời gian và tâm sức cho những tác phẩm kỳ công, đắt đỏ nhưng chưa chắc tìm được người mua. Ngay với nghề may, không chỉ phải chú ý số đo, thợ may lại phải “lựa” đặc điểm tỷ lệ, cấu trúc cơ thể người Việt, cũng như khách hàng ở thị trường một số nước sản phẩm được xuất khẩu. Với sản phẩm bespoke (đặt hàng mang tính cá nhân hóa), sự sáng tạo của người thợ lại phải dựa trên chiều cao, cân nặng, màu da, yếu tố công việc...

Nghề khảm trai ẩn chứa những giá trị văn hóa, triết lý sâu sắc của người Việt.
Rồi ngổn ngang những chuyện khác. Anh Vũ Văn Đình bảo, chẳng còn nhớ mình đã làm ra bao nhiêu sản phẩm trong suốt những năm tháng theo nghề. Nhưng số sản phẩm khiến anh thực sự ưng ý thì không nhiều. Người thợ có thể làm hàng trăm, hàng nghìn sản phẩm để đáp ứng đơn hàng, nhưng không phải sản phẩm nào cũng đủ sức níu chân chính người làm ra nó. Đáng nói hơn, khi hàng công nghiệp ngày càng phổ biến, giá rẻ, mẫu mã đa dạng, sản xuất nhanh, những sản phẩm thủ công càng chịu sức ép lớn. Đôi tay người thợ có thể tỉ mẩn cả ngày, nhưng không dễ cạnh tranh với một chiếc máy có thể cho ra hàng chục sản phẩm trong cùng khoảng thời gian.
Hay chuyện ở xưởng may của ông Đào Ngọc Hùng - hiện là một trong những cơ sở có quy mô lớn ở xã Chuyên Mỹ, tạo việc làm cho hàng chục lao động: Máy móc giúp tăng năng suất, rút ngắn thời gian, nhưng để một bộ comple, veston lên dáng, đứng phom, vừa vặn với người mặc thì bàn tay và con mắt của người thợ vẫn giữ vai trò quyết định.
Sau khi triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp, nghề may Vân Từ tiếp tục nhận được sự quan tâm. Các chính sách hỗ trợ phát triển làng nghề, chuyển đổi số, xúc tiến thương mại đang mở thêm cơ hội để sản phẩm địa phương tìm đến những thị trường rộng lớn hơn. Đường ra cho sản phẩm đã có thêm những cánh cửa mới, máy móc trong xưởng cũng ngày một hiện đại, đơn hàng có thể nhiều hơn. Nhưng ông Hùng đang canh cánh nỗi lo người trẻ theo nghề ngày càng ít. Nghề may comple, veston, muốn “cứng tay”, muốn lành nghề phải mất cả chục năm. Trong khi đó, người trẻ thường muốn có thu nhập sớm, ít ai đủ kiên nhẫn bắt đầu từ những việc cụ tỉ li ti như đính cúc, bo khuyết, cắt chỉ thừa… rồi lần lượt học đến những kỹ thuật phức tạp hơn.

Giữa những trăn trở về chuyện giữ nghề và phát triển nghề, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đức Biết, một người thợ tài hoa của nghề khảm trai Chuyên Mỹ, lại chọn cho mình hướng đi riêng: nâng giá trị sản phẩm thủ công bằng chiều sâu văn hóa và sáng tạo nghệ thuật.
Thời trẻ, ông từng chinh phục nhiều cuộc thi của tỉnh Hà Tây (cũ), trong đó có giải thưởng “Tuổi trẻ sáng tạo” năm 1995 với tác phẩm “Bộ bình phong sáu tấm”. Đây là tác phẩm khảm trai tái hiện những phân đoạn trong Truyện Kiều, được thực hiện công phu, giàu sức gợi. Qua nhiều kỳ Festival làng nghề, ông tiếp tục được trao danh hiệu “Bàn tay vàng”; tác phẩm được giới thiệu tại nhiều triển lãm lớn. Trong số những tác phẩm tiêu biểu của ông Biết có bức Thiên đô chiếu, Hành trình định đô, tái hiện sự kiện vua Lý Công Uẩn dời đô từ Hoa Lư ra thành Đại La, đổi tên thành Thăng Long, gửi gắm không khí tráng lệ, tinh thần lạc quan của một thời kỳ lịch sử.

Đây không còn là những món đồ trang trí đơn thuần. Người nghệ nhân phải đưa cả tri thức lịch sử, khả năng tạo hình và kỹ thuật khảm vào từng chi tiết. Giá trị của tác phẩm vì thế không chỉ nằm ở nguyên liệu hay số ngày công, mà còn ở hàm lượng văn hóa và sáng tạo được gửi gắm trong đó.
Bằng cách ấy, Nghệ nhân ưu tú Nguyễn Đức Biết đang góp phần gìn giữ tinh hoa nghề khảm trai, đồng thời khẳng định một hướng đi: sản phẩm làng nghề muốn có chỗ đứng riêng, phải sáng tạo những giá trị mà sản phẩm công nghiệp khó có thể đạt được.
Nhưng để hướng đi ấy không dừng lại ở nỗ lực của từng nghệ nhân, từng cơ sở sản xuất, Chuyên Mỹ cần một cách nghĩ và cách làm rộng hơn. Đó cũng là điều mà chính quyền địa phương đang tìm lời giải. Ông Vũ Văn Hữu, Chủ tịch UBND xã Chuyên Mỹ là một trong những người trực tiếp “đưa” những chuyển động ấy vào đời sống làng nghề, đất nghề. Bài toán đặt ra với người đứng đầu chính quyền địa phương không chỉ là giữ cho những nghề truyền thống không mai một, mà còn phải tìm cách để nghề sống được, phát triển được và tạo ra giá trị kinh tế cao hơn.

Làng nghề khảm trai, sơn mài Chuyên Mỹ đã vinh dự được Hội đồng Thủ công Thế giới công nhận, đưa vào mạng lưới thủ công toàn cầu. Ông Hữu tâm sự, Lễ hội Vinh danh làng nghề lần thứ hai và Tuần Văn hóa, Du lịch, Thương mại làng nghề năm 2026 vừa được địa phương tổ chức thành công là dịp để những sản phẩm khảm trai, sơn mài của quê hương có cơ hội bước ra khỏi “lũy tre làng”, đến gần hơn, rộng rãi hơn với du khách trong nước và quốc tế. Thế nên, định hướng của Chuyên Mỹ không dừng ở việc giữ nghề mà hướng tới mở rộng không gian phát triển, đưa làng nghề tham gia sâu hơn đời sống kinh tế hiện đại.
Địa phương đang thúc đẩy chuyển đổi số, hỗ trợ các cơ sở sản xuất quảng bá sản phẩm trên nền tảng trực tuyến, tập huấn kỹ năng bán hàng, livestream, kết nối xúc tiến thương mại và mở rộng thị trường tiêu thụ. Cùng với đó là việc xây dựng thương hiệu, phát triển sản phẩm OCOP, khai thác giá trị văn hóa làng nghề gắn với du lịch trải nghiệm.
Làng nghề Chuyên Mỹ không còn chỉ trông chờ khách tìm đến, mà chủ động tìm đến khách hàng. Vùng đất nghề tài hoa, với những người thợ tài hoa, những nghệ nhân được ví như “phù thủy” của nghề, bằng những cách làm mới, đã tìm được hướng phát triển riêng cho mình, để tinh hoa làng nghề Chuyên Mỹ mãi được trao truyền, tiếp nối.
Thực hiện: Võ Giang - Đinh Luyện - Phạm Mạnh

Nguồn Hà Nội Mới: https://hanoimoi.vn/tai-hoa-chuyen-my-1766305.html

