Ngọc Tân neo giữ hồn làng

Lắng đọng thời gian

Không ai nhớ chính xác người Cao Lan đầu tiên đến định cư, lập nên làng Ngọc Tân từ khi nào. Hiện cũng chưa có công trình nghiên cứu khoa học xác định chắc chắn thời điểm hình thành cộng đồng. Theo gia phả một số dòng họ lớn trong làng, vào khoảng thời gian từ giữa thế kỷ XII đến thế kỷ XIII, dưới triều Trần, khi tổ tiên về đây khai sơn lập ấp. Qua bao biến thiên, những dấu tích buổi đầu lập làng dần phai mờ, nhưng ngôi đình cổ vẫn hiện diện, trở thành chứng tích lịch sử và địa chỉ văn hóa, tín ngưỡng của đồng bào Cao Lan.

Đình Ngọc Tân được xếp hạng di tích lịch sử - văn hóa cấp tỉnh từ năm 1994.

Ông Âu Đức Hợi - Chủ tế đình Ngọc Tân, đồng thời là Người có uy tín trong vùng đồng bào dân tộc thiểu số cho biết: “Theo tư liệu giới thiệu di tích, đình được xây dựng năm 1803, dưới triều vua Gia Long, thờ ba vị đại vương Cao Sơn, Cao Đạo và Cao Đài, được người dân tôn làm Thành hoàng làng. Hiện đình còn lưu giữ ngọc phả bằng chữ Hán cùng bốn đạo sắc phong thời Nguyễn, là những tư liệu quý phục vụ tìm hiểu lịch sử, tín ngưỡng của cộng đồng”.

Không chỉ là nơi thờ tự, đình Ngọc Tân còn là trung tâm sinh hoạt văn hóa, nơi phong tục được duy trì và ký ức làng quê được trao truyền qua các thế hệ. Hằng năm, dân làng tổ chức nhiều nghi lễ theo phong tục truyền thống.

Ngày mùng 3 tháng Giêng là lễ chay, đóng cửa đình; mùng 7 tháng Giêng tổ chức lễ khai Xuân, mở cửa đình. Ngày mùng 2 tháng 2 âm lịch là hội làng, lễ hội lớn nhất trong năm. Ngày 10/3 âm lịch, người dân tổ chức lễ tưởng niệm, tri ân các Vua Hùng, Thành hoàng làng và những người có công với nước, với làng.

Các lễ Thượng điền, Hạ điền, Cơm mới lần lượt diễn ra vào tháng 5, tháng 7 và tháng 9 âm lịch. Ngày 11 và 12/11 âm lịch là lễ Hóa thần, tưởng nhớ ngày mất của ba vị đại vương. Đến tháng Chạp, lễ Phong mã và lễ Tất niên khép lại một năm, gửi gắm ước mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình an, no đủ.

Diễn xướng dân gian tại sân đình.

Sức hấp dẫn của hội làng Ngọc Tân còn đến từ sự hòa quyện giữa tín ngưỡng, nghệ thuật trình diễn và trò chơi dân gian. Hát Sình ca, Vèo ca, múa Chim Gâu, múa Xúc tép cùng các trò đi cà kheo, ném còn, kéo co, bắn nỏ, đẩy gậy... không chỉ tạo nên không khí rộn ràng, đậm sắc thái văn hóa Cao Lan mà còn phản ánh đời sống lao động, tinh thần rèn luyện sức khỏe và sự gắn bó trong cộng đồng.

Qua mỗi mùa hội, người cao tuổi có dịp nhắc lại phong tục xưa, lớp trẻ trực tiếp tham gia các hoạt động truyền thống, còn những người đi làm ăn xa tìm thấy sự gắn bó với quê hương. Hội làng vì thế không chỉ là sự kiện thường niên mà còn là không gian để cộng đồng thực hành, gìn giữ và tiếp nối những giá trị văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Thanh âm ngày mới

Về làm dâu trong gia đình người Cao Lan từ năm 1986, bà Tạ Thị Toán ngày càng gắn bó với đời sống văn hóa cộng đồng. Làm Bí thư Chi bộ từ năm 2013, sau khi sắp xếp, sáp nhập khu dân cư, bà tiếp tục kiêm nhiệm chức danh Trưởng thôn Ngọc Tân. Bà đã tích cực vận động người dân gìn giữ nét đẹp truyền thống, đoàn kết phát triển kinh tế, xây dựng quê hương.

Thôn Ngọc Tân hiện có 218 hộ với 828 nhân khẩu, trong đó đồng bào Cao Lan có 178 hộ với hơn 600 người. Toàn thôn còn 11 hộ nghèo, trong đó có 8 hộ người Cao Lan. Cùng với nỗ lực phát triển kinh tế, việc bảo tồn phong tục, tập quán và các hình thức diễn xướng dân gian vẫn được cộng đồng quan tâm.

Tại Ngọc Tân, các bậc cao niên còn lưu giữ nhiều bài Sình ca cổ và tham gia truyền dạy cho thế hệ trẻ. Các câu lạc bộ hát Sình ca, văn thể và sinh hoạt văn hóa dân gian Cao Lan tạo không gian để người yêu văn hóa dân tộc gặp gỡ, luyện tập, trao đổi và học hỏi. Nhờ đó, những giá trị từng được lưu giữ chủ yếu trong ký ức của lớp người đi trước có thêm cơ hội đến với thế hệ trẻ.

Trang phục truyền thống là nét nhận diện đặc sắc của người Cao Lan. Trang phục nam thường mang sắc chàm hoặc đen; trang phục nữ nổi bật với áo chàm điểm sắc đỏ, khăn vấn màu đen và những họa tiết thêu tinh tế. Hoa văn lấy cảm hứng từ thiên nhiên như lá cây, chim, hoa thể hiện sự khéo léo cùng quan niệm thẩm mỹ của người làm ra trang phục.

Bản sắc Cao Lan còn được lưu giữ qua ẩm thực, tiêu biểu là xôi ngũ sắc và bánh Chim. Xôi ngũ sắc được làm từ gạo nếp, tạo màu bằng nguyên liệu tự nhiên. Năm màu sắc gắn với quan niệm dân gian về ngũ hành, gửi gắm ước vọng hài hòa, no đủ, thịnh vượng. Xôi ngũ sắc thường được chuẩn bị trong dịp lễ, Tết, lễ hội và khi đón khách quý.

Bánh Chim cùng những món ăn truyền thống khác góp phần làm phong phú văn hóa ẩm thực của cộng đồng. Việc duy trì những món ăn truyền thống cũng là cách gìn giữ tri thức dân gian, trong đó người phụ nữ giữ vai trò quan trọng.

Đồng bào Cao Lan ở Ngọc Tân biểu diễn đi cà kheo phục vụ du khách về Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng.

Những nét văn hóa đặc sắc của người Cao Lan ở Ngọc Tân đã thu hút sự quan tâm của du khách thông qua các hoạt động phục vụ Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng. Những màn biểu diễn đi cà kheo, múa Chim Gâu, múa Xúc tép, làn điệu Sình ca cùng kỹ năng bắn nỏ mang đến trải nghiệm khác biệt. Từ sự tò mò, thích thú ban đầu, nhiều người chủ động tìm về Ngọc Tân để khám phá đời sống văn hóa của cộng đồng. Đây là cơ sở để địa phương nghiên cứu phát triển du lịch trải nghiệm gắn với văn hóa Cao Lan. Để biến tiềm năng thành sản phẩm du lịch, địa phương cần chuẩn bị tốt điều kiện tổ chức, đón tiếp và phát huy vai trò chủ thể của người dân. Việc khai thác phải tôn trọng tính thiêng của nghi lễ, bảo tồn nét nguyên bản của di sản và bảo đảm cộng đồng được hưởng lợi từ những giá trị văn hóa do mình gìn giữ.

Xác định văn hóa chỉ thực sự có sức sống khi được tiếp nối, người dân Ngọc Tân đang tìm những cách làm phù hợp để trao truyền di sản. Mới đây, thôn tổ chức lớp học tiếng nói dân tộc Cao Lan dành cho thanh thiếu nhi vào tối thứ Sáu và thứ Bảy hằng tuần. Danh sách ban đầu có 42 học viên, nhưng số lượng tham gia thực tế thường đạt 50-60 người.

Công trình Nhà văn hóa trị giá hơn 2 tỷ đồng đang được đầu tư xây dựng.

Những buổi học tiếng Cao Lan không chỉ giúp lớp trẻ làm quen với ngôn ngữ của cha ông mà còn khơi dậy sự quan tâm đối với cội nguồn, phong tục và bản sắc cộng đồng.

Từ ngôi đình cổ đến những câu hát Sình ca, từ sắc áo truyền thống đến lớp học tiếng nói dân tộc hôm nay, người Cao Lan ở Ngọc Tân đang gìn giữ hồn làng bằng những việc làm cụ thể. Đó cũng là nền tảng để các giá trị văn hóa tiếp tục hiện diện trong đời sống đương đại, trở thành niềm tự hào của cộng đồng và mở ra những hướng phát triển phù hợp cho quê hương.