Người giữ 'bí quyết' nhảy lửa

Bí mật dưới đôi chân nhảy lửa

Cuộc gặp với Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong bắt đầu bằng câu chuyện về nhảy lửa. Khi biết chúng tôi muốn tìm hiểu sâu hơn về nghi lễ đặc biệt của người Pà Thẻn, ông vui vẻ nhận lời. Người đàn ông có dáng vẻ bình dị ấy không kể về danh hiệu Nghệ nhân Nhân dân mà mình được trao tặng từ năm 2022, ông bắt đầu bằng chuyện gia đình, về 5 đời làm thầy cúng và những điều đã được cha truyền dạy từ thuở nhỏ.

Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong.

Trong gia đình có truyền thống làm thầy cúng, cậu bé Sìn Văn Phong lớn lên cùng những câu chuyện cổ của dân tộc, những lời khấn, nhịp đàn và các nghi thức được cha truyền lại. Việc học nghề không chỉ là học cách thực hiện một nghi lễ, mà còn là học cách ghi nhớ nguồn cội, hiểu phong tục và biết trách nhiệm của người được cộng đồng trao gửi niềm tin.

Trong tín ngưỡng của người Pà Thẻn, nhảy lửa là nghi lễ thờ thần lửa, được lưu truyền từ nhiều đời. Đó không đơn thuần là một màn trình diễn sức mạnh hay sự gan dạ, mà mang trong mình ý nghĩa tâm linh sâu sắc, thể hiện niềm tin và bản lĩnh của cộng đồng.

Khi nghi lễ bắt đầu, người thầy cúng một tay gõ nhịp, một tay rung chiếc vòng lắc. Tiếng đàn Pàn dơ hòa cùng âm thanh lanh lảnh của vòng Pà sán tầu tạo nên một không gian vừa linh thiêng, vừa huyền bí. Nhịp điệu dồn dập, người chủ lễ rung mình theo tiếng nhạc. Những chàng trai ngồi quanh đống lửa cũng dần chuyển động theo nhịp gọi. Rồi như được tiếp thêm sức mạnh từ thế giới tâm linh, họ đứng bật dậy, chân trần bước vào đống than hồng. Những bước nhảy tung lên, những chùm than đỏ bắn ra, sáng rực giữa màn đêm của núi.

Ông Phong nói về điều mà nhiều người vẫn gọi là “bí quyết” bằng một thái độ điềm tĩnh: “Không có thuốc bôi chân tay, cũng không có thuốc uống nào để thực hiện nghi lễ. Nhảy lửa là một nghi thức tín ngưỡng được tổ tiên truyền lại, không thể tách rời khỏi niềm tin và những quy định trong thực hành văn hóa của người Pà Thẻn”.

Sức hấp dẫn của nhảy lửa không nằm riêng ở những bước chân trên than hồng, mà đằng sau đó là cả một hệ thống tri thức dân gian, từ nhạc cụ, lời cúng, trình tự nghi lễ đến vai trò của người chủ lễ. Với ông Phong, giữ được nghi lễ là giữ được sự tôn nghiêm của tín ngưỡng. Không biến niềm tin thành trò diễn đơn thuần, không đánh đổi giá trị truyền thống lấy sự hiếu kỳ của người xem. Đó cũng là điều khiến vai trò của người thầy cúng trở nên đặc biệt quan trọng trong đời sống văn hóa Pà Thẻn.

Truyền lửa để di sản sáng mãi

Ông Phong học nghi lễ từ khi mới 11 tuổi. Ông đã trải qua quá trình học tập, thực hành và các lễ cấp sắc để từng bước được công nhận đủ tư cách thực hiện những nghi lễ quan trọng. Hiện ông đã được cấp sắc đến bậc cao nhất, tương đương bậc thứ tám trong hệ thống chín bậc. Đó không chỉ là sự ghi nhận về trình độ thực hành nghi lễ, mà còn là kết quả của một hành trình tích lũy tri thức và trách nhiệm với cộng đồng.

Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong truyền dạy nghi lễ nhảy lửa cho thế hệ trẻ.

Nhưng điều khiến ông Phong trăn trở là sau mình sẽ có ai tiếp tục gìn giữ di sản tổ tiên. Bởi thế, suốt 2 thập kỷ qua, ông luôn quan tâm, truyền dạy cho thế hệ trẻ. Người học không chỉ ghi nhớ các nghi thức cúng mà phải am hiểu những quy tắc trong từng nghi lễ. Kiến thức ấy không thể truyền đạt qua vài lần gặp gỡ, càng không thể học được chỉ bằng cách quan sát một buổi lễ hội. 

Trong số 12 người được ông truyền nghề, hiện có 3 người thực hành tốt những di sản văn hóa phi vật thể mà ông dày công trao truyền. “Tôi đặc biệt muốn dạy cho lớp thanh, thiếu niên, bởi các cháu tiếp thu rất nhanh. Điều tôi mong mỏi nhất là văn hóa truyền thống của cha ông sẽ được thế hệ trẻ kế tục, giữ gìn và lan tỏa đến mai sau”, ông chia sẻ.

Xây dựng đời sống văn hóa mới

Có một điều đặc biệt ở Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong, ông không chỉ là người giữ những nghi lễ cổ truyền, mà còn là người mạnh dạn vận động cộng đồng thay đổi những tập tục lạc hậu. Với ông, bảo tồn văn hóa không có nghĩa là giữ nguyên mọi thứ của quá khứ. Những giá trị tốt đẹp cần được gìn giữ, nhưng những tập quán gây tốn kém, cản trở sự tiến bộ của cộng đồng thì cần được thay đổi.

Là người có uy tín trong dòng họ và cộng đồng Pà Thẻn, ông chủ động cùng bà con bổ sung các quy định vào hương ước, quy ước thôn, xã để bài trừ hủ tục. Trong các nghi lễ, việc thực hành được hướng tới sự trang nghiêm, tiết kiệm, tránh phô trương, lãng phí. Lễ vật cúng được giản lược, thù lao cho thầy cúng được quy định rõ ràng, không vượt quá 300.000 đồng. Đặc biệt, ông kiên quyết từ chối làm lễ cho những gia đình ép con kết hôn khi chưa đủ tuổi, thách cưới cao hoặc duy trì hôn nhân cận huyết. Đám cưới hướng tới sự tự nguyện, đúng quy định pháp luật, tiết kiệm và phù hợp với điều kiện gia đình.

Kỳ bí lễ nhảy lửa của người Pà Thẻn.

Tang ma giảm việc mổ trâu, bò, giết nhiều gia súc, gia cầm làm lễ; thời gian tổ chức được rút gọn, những nghi thức cầu kỳ, tốn kém không còn phù hợp được điều chỉnh. Không phủ nhận truyền thống, không đánh đồng văn hóa với hủ tục, ông tìm cách giữ lại phần tinh túy của di sản để đời sống hôm nay nhẹ gánh hơn, văn minh hơn.

Đồng chí Tải Thị Mai, Bí thư chi bộ thôn My Bắc chia sẻ: “Bằng tâm huyết và uy tín của mình, Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong góp phần giúp cộng đồng Pà Thẻn vừa giữ được hồn cốt văn hóa, vừa thay đổi nếp nghĩ, cách làm để hướng tới cuộc sống văn minh, tiến bộ”.

Năm nay, Lễ hội nhảy lửa của người Pà Thẻn được tổ chức quy mô cấp tỉnh, Nghệ nhân Nhân dân Sìn Văn Phong tiếp tục là một trong số những thầy cúng được giao trọng trách kết nối với thế giới thần linh, bảo hộ những đôi chân trần nhảy qua than hồng rực đỏ. Chia tay ông Phong, điều đọng lại sau vũ điệu nhảy lửa kỳ bí, là chân dung một người con của bản làng, như “con tằm” cần mẫn, lặng lẽ rút ruột nhả tơ, cống hiến trọn đời cho mạch nguồn văn hóa dân tộc.