Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần

Nguyên miếu Triệu Tường, nơi thờ tổ tiên nhà Nguyễn ở Gia Miêu Ngoại Trang.

1. Nhắc đến Nguyễn Phúc Tần là nhắc đến một con người giỏi binh pháp. Ngay khi đang còn là thế tử (1643) ông đã ghi một dấu son vào lịch sử sự nghiệp mở đất và giữ đất của các chúa Nguyễn bằng trận đánh tan 3 chiến hạm của Hà Lan.

Tháng 6 năm 1643, theo đề nghị của chúa Trịnh, ba tàu chiến của Công ty Đông Ấn Hà Lan là Wojdenes (De Wijdeness), Waterhond và Vos tiến vào cửa Thuận An đánh chúa Nguyễn.

Ngày 7/7/1643, Thế tử Nguyễn Phúc Tần đốc suất 50 chiến thuyền đột kích bất ngờ vào đội thuyền của Công ty Đông Ấn Hà Lan. Tàu đô đốc Wijdenes, là chiếc nặng nhất và chậm nhất trong số 3 tàu đó, bị bốn thuyền chèo tay đuổi kịp, đánh gãy mất bánh lái, đánh đổ cột buồm và bám vào hai bên mạn tàu; viên thuyền trưởng Pieter Baek không hy vọng chạy thoát được nữa, cho châm lửa vào kho thuốc súng và tự đốt cháy tàu; Pieter Baek và nhiều thủy thủ đã bị chết. Hai chiếc tàu kia, theo lời của Jean Gobyn, phải rất chật vật mới tìm được một chỗ trú ở đảo Ngọc.

Thất bại này khiến người Hà Lan phải từ bỏ tham vọng mở rộng ảnh hưởng tại Việt Nam. Còn riêng Nguyễn Phúc Tần được chúa Nguyễn Phúc Lan rất khen ngợi: “Trước kia tổ tiên ta từng đánh phá giặc biển, nay con ta cũng lại như thế, ta không lo gì nữa”.

Không chỉ đánh đuổi tàu giặc, ông còn là người giữ vững Đàng Trong trước những lần tấn công liên tiếp của họ Trịnh. Tháng 2/1648, chúa Trịnh Tráng sai đô đốc Tiến quận công Lê Văn Hiểu khởi binh Nam tiến lần thứ 4, dẫn bộ binh lên đóng ở Nam Bố Chính, thủy quân đóng ở cửa Nhật Lệ. Trước tình hình đó, chúa Nguyễn Phúc Lan đã phong Thế tử Nguyễn Phúc Tần làm Đại tướng thống lĩnh thủy bộ chư dinh quân và cùng chúa ra Quảng Bình tiếp ứng, chia thủy quân phục ở sông Cẩm La; đồng thời cử tướng Nguyễn Hữu Tiến mang 100 con voi đánh úp quân Trịnh lúc trời còn chưa sáng. Trong trận này, quân Trịnh thua lớn, bị thủy quân nhà Nguyễn chặn đánh, đuổi đến tận sông Gianh. Cũng chính trong chuyến ra trận trở về ấy, chúa Nguyễn Phúc Lan đột ngột qua đời.

Không chỉ giữ vững Đàng Trong trước 4 lần họ Trịnh tấn công, Chúa Hiền còn là đời chúa duy nhất xuất quân đánh luôn ra Đàng Ngoài, phản công ngược lại họ Trịnh. Đó là năm Ất Mùi (1655), Chúa quyết cho Nguyễn Hữu Dật chia quân làm ba đạo, dùng kế “Điệu hổ ly sơn, dẫn xà nhập huyệt”. Sách “Đại Nam thực lục” viết: Các trận chiến này đã thể hiện bản lĩnh quân sự xuất sắc của Nguyễn Phúc Tần, không chỉ khẳng định uy thế của vị tân vương mà còn mở ra một giai đoạn quân đội Đàng Trong phản công mạnh mẽ, vượt qua sông Gianh để chiếm giữ 7 huyện ở Nghệ An trong suốt nhiều năm.

Năm 1672, sau nhiều lần giao tranh bất phân thắng bại, họ Trịnh và họ Nguyễn chính thức lấy sông Gianh làm ranh giới, đình chỉ chiến sự suốt hơn 100 năm sau đó. Đây là cột mốc quan trọng, giúp Chúa Hiền tập trung vào việc củng cố nội lực và phát triển kinh tế, văn hóa Đàng Trong.

2. Cái tên "Chúa Hiền" không phải tự nhiên mà có. Khác với sự xa hoa của một số vị chúa đời sau, Nguyễn Phúc Tần nổi tiếng là người cần kiệm và sáng suốt. Ông trọng dụng nhân tài, tin dùng các danh tướng Nguyễn Hữu Tiến, Nguyễn Hữu Dật... ông còn cho mở các khoa thi (chính đồ và hoa văn) để tuyển chọn quan lại.

Lăng Trường Hưng của Chúa Nguyễn Phúc Tần - Thái Tông Hiếu Triết Hoàng đế (1620 - 1687), dân gian quen gọi là lăng Chín Chậu, nằm ở tổ dân phố Hải Cát, phường Kim Long, TP Huế.

Thi chính đồ chia ra làm ba kỳ: kỳ đệ nhất thi tứ lục, kỳ đệ nhị thi thơ phú, kỳ đệ tam thi văn sách. Thi hoa văn cũng phải ba ngày, mỗi ngày làm một bài thơ. Ai đỗ được vào làm việc ở Tam ti. Quan tri phủ, tri huyện làm sơ khảo; quan cai bạ, ký lục, vệ úy làm giám khảo. Những người đỗ, thì chia ra làm ba hạng: hạng thứ nhất gọi là giám sinh, được bổ ra làm tri phủ, tri huyện; hạng thứ nhì gọi là sinh đồ được bổ làm huấn đạo; hạng thứ ba cũng gọi là sinh đồ được bổ làm lễ sinh, hoặc làm nhiêu học.

Ngoài ra, ông ban hành nhiều chính sách thuế khóa. Thông qua việc đo lại ruộng dân để định tô thuế, khuyến khích khai khẩn ruộng hoang, đặt Ty Nông lại phụ trách việc thu thuế, giúp kinh tế Đàng Trong vẫn phát triển ổn định dù giữa thời chiến.

Đặc biệt, ông là một trong số ít vị vua, chúa vượt qua “ải mỹ nhân”. Chuyện kể rằng, có một cô đào hát quê Nghệ An tên là Thị Thừa, nhan sắc xinh đẹp, được lấy vào cung phục vụ chúa. Chúa Hiền từ đó say mê, bỏ bê chính sự, lại bỏ ngoài tai lời can gián của các đại thần trong triều, cho rằng mình xưa nay đã có nhiều đóng góp cho vương triều, giờ là lúc được hưởng thụ. Sau đó, Chúa Hiền đọc sách Quốc ngữ, đọc tới chuyện Ngô vương là Ngô Phù Sai mất nước vì nàng Tây Thi nên liền tỉnh ngộ. Theo Phủ biên tạp lục của Lê Quý Đôn: “Từ đó chăm việc giảng võ, sửa sang khí giới, chiêu mộ người có đảm, có sức, tập trận voi, luyện thủy quân, mưu đồ tiến lấn ra ngoài bờ cõi”.

Việc giữ yên bờ cõi chính là tâm niệm và trăn trở của Chúa Hiền. Ngay trước khi băng hà, năm 1687, chúa triệu hoàng tử thứ 2 là Hoằng Ân hầu đến, dặn: “Ta bình sinh ra vào gian hiểm để giữ nhà, giữ nước. Con nối ngôi phải sửa thêm nhân chính cho yên bờ cõi. Các quan văn, võ đều do ta cất dùng, phải đem lòng tin dùng cùng mưu mọi việc, đừng để cho bọn tiểu nhân lẻn vào”. Chúa lại triệu các đại thần đến bảo rằng: “Ta với các khanh một chí khí với nhau mà công việc mưu đồ chưa trọn. Nay con ta tuổi còn nhỏ, mong chờ các khanh đồng tâm giúp đỡ cho công nghiệp của tổ tông được rỡ ràng. Đừng quên lời ấy” (Đại Nam thực lục).

Ở ngôi 39 năm, thọ 67 tuổi, di sản Chúa Hiền Nguyễn Phúc Tần để lại một chính quyền Đàng Trong vững mạnh, một lãnh thổ được mở rộng và một nền tảng kinh tế - xã hội ổn định.

Ở Thanh Hóa, Gia Miêu ngoại trang (thôn Gia Miêu) xã Hà Long ngày nay là “đất tổ” nhà Nguyễn - nơi "Đất lớn chúa thiêng sinh ra Triệu tổ/ Vun đắp cương thường nêu rạng thánh võ”. Dấu ấn sâu đậm nhất, minh chứng cho sự tồn tại của vương triều này trên đất xứ Thanh, phải kể đến Khu di tích lăng, miếu Triệu Tường. Chúa Hiền không được thờ ở đây, nhưng toàn bộ công trình lăng, miếu Triệu Tường đều nhìn về phương Nam - như nhắc nhớ đến những người ra đi từ nơi này để mở cõi phương Nam, tạo dựng nên dáng hình đất nước đẹp hơn, hưng thịnh hơn, trong đó có chúa Nguyễn Phúc Tần.

Bài và ảnh: CHI ANH

Bài viết có sử dụng tư liệu sách Danh nhân Thanh Hóa (tập 8), NXB Thanh Hóa, 2006; Vua chúa Việt Nam qua các triều đại, NXB Đà Nẵng, 2000; Quốc sử quán triều Nguyễn, NXB Giáo dục, 2004...