Nhìn nhận thấu đáo, khách quan

PGS.TS. Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục:
Không chỉ trích, tránh suy diễn

Bảo tồn và phát huy các giá trị của lễ hội truyền thống, chúng ta nên bám vào nguyên tắc mà Bác Hồ chỉ rõ từ cách đây rất lâu: Cái gì cũ mà tốt thì giữ gìn, cái gì phiền phức thì sửa đổi, còn cái gì xấu thì loại bỏ. Đây là nguyên tắc quan trọng để đánh giá, tổ chức, tìm cách phát huy giá trị của lễ hội phù hợp với bối cảnh xã hội hiện nay, có tác động tích cực đối với sự phát triển văn hóa và phát triển bền vững đất nước.

Văn hóa nói chung là vấn đề hết sức phức tạp, ở đó có những yếu tố tích cực hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội, cũng có cả yếu tố tiêu cực, ảnh hưởng xấu đến sự phát triển. Từ quan điểm như vậy, phải nhận thấy rằng lễ hội của các dân tộc tôn vinh những giá trị của cộng đồng, phát huy giá trị quý báu của dân tộc, nhưng cũng có một số cái chưa hay, chưa đẹp, chưa phù hợp với bối cảnh xã hội ngày nay. Có thứ thuộc về truyền thống, có thứ do xã hội đương đại tạo ra không phù hợp cho lễ hội, khiến chúng ta phải băn khoăn, cân nhắc khi tổ chức lễ hội. Nhiều lễ hội, vì tác động của kinh tế thị trường dẫn đến câu chuyện thương mại hóa, tạo ra cái gì đó kỳ lạ, hấp dẫn thái quá, sự linh thiêng theo hướng mê tín dị đoan để các lễ hội thu hút sự quan tâm của của du khách, của xã hội hơn. Đó là những hoạt động mang tính trục lợi tâm linh, chúng ta đang lên án.

Tuy vậy, khi xem xét lễ hội cần phải theo cách tiếp cận chung, không chỉ trích, tránh suy diễn, chỉ hiểu được vấn đề mà không hiểu được toàn thể. Các lễ hội dân gian ở nước ta rất đa dạng và phong phú. Cha ông ta vẫn hay nói “trống làng nào làng đấy đánh, thánh làng nào làng ấy thờ” để chứng tỏ rằng mỗi lễ hội có đặc sắc riêng và đặc điểm văn hóa nước ta có những yếu tố riêng. Một lễ hội có thể thiêng với cộng đồng này, giá trị và ý nghĩa với cộng đồng này nhưng cũng có thể không thiêng, không có ý nghĩa với cộng đồng khác. Đó là lý do khi nhìn vào một lễ hội, đánh giá một hiện tượng văn hóa, phải đánh giá bằng con mắt của người trong cuộc.

PGS.TS. Nguyễn Văn Huy, nguyên Giám đốc Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam:
Tôn trọng sự đa dạng văn hóa thực sự của các dân tộc

Các dân tộc thiểu số giữ được rất nhiều di sản, nhưng chúng ta chưa thấy hết được sự đa dạng cũng như vai trò của chúng. Như lễ hội của các dân tộc thiểu số, chúng ta mới nhìn thấy lễ hội lớn. Ở các dân tộc thiểu số còn có nhiều lễ hội, nhiều thực hành nghi lễ trong bản làng, gia đình, mà với đồng bào dân tộc thiểu số, đó cũng chính là di sản quý của cộng đồng, làng bản.

Mấy ngày nay trên truyền thông nói nhiều đến lễ hội mùa xuân và có những ý kiến mong muốn phát huy các lễ hội mùa thu. Chúng ta đều biết, các dân tộc thiểu số ở Tây Bắc, Tây Nguyên chủ yếu là lễ hội mùa thu. Tết Nguyên đán với họ là Tết mới, còn bà con thực sự đón Tết, mở hội khi mùa màng thu hoạch xong, và hội đó là vào mùa thu, khoảng tháng 9 - 11. Đó là di sản của các dân tộc mà chúng ta phải tôn trọng, kích thích và quảng bá để bà con thêm tự hào, gìn giữ. Nếu không, chúng ta chỉ thấy hội của người Kinh, mà không thấy được lễ hội của các dân tộc khác.

Nói tới lễ hội cũng cần nhấn mạnh sự tôn trọng sự đa dạng văn hóa thực sự của các dân tộc. Chẳng hạn, nghi lễ hay lễ hội như ăn trâu là văn hóa bình thường. Chúng ta đừng lấy văn hóa của người Kinh để áp đặt vào văn hóa các dân tộc thiểu số. Như thế rất sai, đi ngược quan niệm, bảo tồn sự đa dạng văn hóa của các dân tộc.

Về phục dựng lễ hội của các dân tộc thiểu số, tôi cho rằng không nên đặt nặng vấn đề này. Lễ hội của các dân tộc, họ vẫn thực hành và chúng ta khuyến khích họ thực hành. Đừng nghĩ phải phục dựng, rồi làm nó mới, khác đi thì vô cùng nguy hiểm.

PGS.TS. Dương Văn Sáu, Trưởng Khoa Du lịch, Trường Đại học Văn hóa Hà Nội:
Bảo tồn lễ hội gắn với phát triển du lịch

Lễ hội truyền thống của dân tộc thiểu số là một trong những thành tố rất quan trọng trong kho tàng di sản văn hóa của các dân tộc thiểu số nói riêng và của người dân Việt Nam nói chung. Hiện nay, việc khai thác các lễ hội truyền thống để phát triển du lịch là hướng phát triển đúng đắn. Đó chính là hình thức "bảo tồn động" di sản văn hóa, nghĩa là đưa những hoạt động thích hợp, trong đó có du lịch, vào môi trường mà di sản văn hóa tồn tại. Lễ hội truyền thống của các dân tộc thiểu số diễn ra trong không gian của cộng đồng cư dân ở các vùng núi cao, những vùng còn giữ gìn rất tốt môi trường, bản sắc văn hóa… Đó chính là tài nguyên hấp dẫn để phát triển du lịch.

Ngược lại, di sản văn hóa bản địa sẽ lan tỏa giá trị, được quảng bá rộng khắp thông qua hoạt động du lịch hay chính du khách cũng góp phần quảng bá di sản nhanh chóng bằng việc sử dụng thiết bị công nghệ, phương tiện truyền thông cá nhân. Ngoài ra, hoạt động du lịch giúp đem đến sự tiêu dùng hàng hóa phục vụ du khách. Như vậy, tổ chức lễ hội truyền thống là dịp các sản phẩm mang đậm văn hóa của đồng bào dân tộc được giới thiệu ngay tại không gian làng bản, đem lại lợi ích cho cộng đồng.

Tuy nhiên, cái gì cũng có tính hai mặt. Khi khách du lịch đến các lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời cũng đem đến tác động tiêu cực. Thứ nhất, có thể làm mất cân đối cung - cầu trong không gian và thời gian diễn ra lễ hội, kéo theo những vấn đề về giao thông, lưu trú hay sử dụng các dịch vụ tiêu dùng… Thứ hai, nếu không được quản lý tốt sẽ làm mờ bản sắc văn hóa của lễ hội - vốn trong quá khứ chỉ để phục vụ cộng đồng cư dân bản địa, nhưng khi khách du lịch kéo tới, nó có những biến đổi nhất định để thích nghi, phù hợp với các đối tượng khác.

Để giải quyết vấn đề này, cần nghiên cứu thấu đáo, phát huy giá trị bản sắc của lễ hội các dân tộc thiểu số, xóa bỏ những gì là hủ tục, không phù hợp với hiện đại, với quá trình giao lưu và hội nhập. Từ đó, phát triển dịch vụ du lịch phải tính đến sức chịu tải của lễ hội, không gian diễn ra lễ hội, khả năng đáp ứng nhu cầu của du khách tham gia lễ hội… Riêng về quản lý nhà nước, phải dựa trên sự tìm hiểu, lắng nghe tiếng nói từ cộng đồng, không chủ quan duy ý trí hoặc áp đặt mong muốn đối với cộng đồng trong khi chưa có nghiên cứu cụ thể. Nói cách khác, phải gắn với quan điểm từ cuộc sống và vì cuộc sống, từ con người và vì con người để đưa ra những giải pháp bảo tồn lễ hội của đồng bào dân tộc thiểu số gắn với phát triển du lịch.