'Đất dụng võ' cho người tài

TS Nguyễn Minh Thảo
(Viện Chiến lược Chính sách, Bộ Tài chính)
*******

Trong bối cảnh nền kinh tế Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp thiết về chuyển đổi mô hình tăng trưởng dựa trên khoa học, công nghệ (KHCN), đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, nguồn nhân lực chất lượng cao sẽ đóng vai trò quyết định. Tuy nhiên, nghịch lý là với mạng lưới trí thức, kỹ sư và nhà khoa học người Việt vô cùng phong phú ở nước ngoài, ước tính khoảng 600.000 người có trình độ từ đại học trở lên trong tổng số gần 6 triệu kiều bào, nhưng hiệu quả tập hợp và phát huy nguồn lực này vẫn chưa tương xứng với tiềm năng. Vấn đề đặt ra là liệu chúng ta đã tạo lập được “đất dụng võ” gắn với đổi mới tư duy trọng dụng thực chất, cơ chế đãi ngộ vượt trội và tài chính mạnh mẽ để thu hút, giữ chân người tài hay chưa?

Nhìn thẳng 3 điểm nghẽn

Trăn trở lớn nhất của nhiều nhà khoa học và chuyên gia kiều bào nằm ở câu hỏi: Tại sao cùng một con người, khi làm việc ở các viện nghiên cứu hay tập đoàn nước ngoài thì liên tục tạo ra các công trình và ứng dụng công nghệ đột phá, nhưng khi hợp tác hoặc trở về trong nước lại gặp nhiều trở ngại? Phân tích cho thấy rào cản không nằm ở năng lực cá nhân hay nhiệt huyết cống hiến, mà nằm ở 3 điểm nghẽn mang tính hệ thống:

Cơ chế đãi ngộ chưa tiệm cận tính đồng bộ: Một nhà khoa học từ Mỹ, châu Âu hay Nhật Bản khi xem xét môi trường làm việc không chỉ nhìn vào bảng lương, mà đánh giá tính ổn định của quỹ nghiên cứu, môi trường tạo sự chủ động, cơ hội học tập của con cái…
Áp lực về quy trình hành chính hoặc thủ tục giải ngân: Nếu quay về hoặc hợp tác trong nước mà nhà khoa học phải mất nhiều tháng chỉ để chờ duyệt thủ tục thì tinh thần và năng suất nghiên cứu chắc chắn giảm.

Trao giải Khoa học sáng tạo năm 2026 cho các tác giả, nhóm tác giả. Ảnh: Thành Cường

Nút thắt "trao việc, trao quyền" và văn hóa chấp nhận rủi ro chưa được khơi thông: Trọng dụng nhân tài không phải là trao cho họ một chức danh danh dự hay mời họ vào ghế cố vấn chung chung. Trọng dụng thực chất, là giao một bài toán thực tế của quốc gia hoặc địa phương, kèm theo nguồn lực tài chính, quyền quyết định chuyên môn và sự chấp nhận rủi ro. Nghiên cứu công nghệ lõi và đổi mới sáng tạo luôn có tỷ lệ thất bại nhất định. Nếu cơ chế thanh tra, kiểm toán tài chính vẫn giữ tư duy cũ, tâm lý sợ sai sẽ “trói tay” cả người giao việc lẫn người nhận việc.

Thay đổi tư duy để kết nối dòng chảy tri thức

Thu hút người Việt bốn phương không nhất thiết người tài phải hồi hương. Nhiều nhà khoa học, kỹ sư kiều bào đang làm việc tại các trung tâm công nghệ hàng đầu và nhờ sự bùng nổ của hạ tầng số và trí tuệ nhân tạo, phương thức cống hiến đã thay đổi căn bản. Họ có phòng thí nghiệm, có nhóm nghiên cứu và mạng lưới đối tác toàn cầu. Nếu chính sách chỉ đưa ra một lựa chọn duy nhất "trở về nước hẳn hoặc không đóng góp", chúng ta có thể bỏ lỡ phần lớn nguồn lực chất lượng cao.

Vì vậy, khung chính sách cần thiết kế linh hoạt, phù hợp với mức độ gắn kết khác nhau của cộng đồng kiều bào. Theo đó, cần đổi mới tư duy "đặt đề bài" theo hướng thay vì mời trí thức kiều bào về dự các hội nghị hoặc toạ đàm tham vấn chung chung, Nhà nước, chính quyền địa phương và các tập đoàn kinh tế có thể đặt "đề bài" thực tế đang cần lời giải. Khi chuyên gia được trực tiếp đồng hành cùng bài toán phát triển của địa phương, họ sẽ gắn bó lâu dài. Đồng thời, mở rộng mô hình làm việc linh hoạt, cho phép chuyên gia ở nước ngoài nhưng vẫn đảm nhận vị trí đồng chủ nhiệm dự án, giáo sư thỉnh giảng hoặc đồng hướng dẫn nghiên cứu sinh trong nước...
Bên cạnh đó, cần mạnh dạn trao quyền lãnh đạo chuyên môn; bổ nhiệm các nhà khoa học, chuyên gia kiều bào vào vị trí trưởng nhóm nghiên cứu, chủ trì các chương trình trọng điểm, hoặc kiến trúc sư trưởng hệ thống. Quyền quyết định về mặt kỹ thuật, công nghệ và nhân sự trong phạm vi nhiệm vụ trao cho các chuyên gia thay vì phải thông qua các bước và các cấp thủ tục hành chính.
Để chính sách thu hút và trọng dụng nhân tài KHCN không dừng lại ở định hướng trên văn bản, cần triển khai ngay 5 nhóm giải pháp chính sách thực chất.

Các nhà khoa học của Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam trong phòng thí nghiệm. Ảnh: Chinhphu.vn

Minh bạch hóa và đo lường kết quả thực thi: Cần công khai chỉ số theo dõi thực thi chính sách thu hút nhân tài hàng năm. Không đánh giá chính sách dựa trên số lượng nghị định được ban hành, mà đo lường bằng các con số thực tế: Bao nhiêu chuyên gia kiều bào được ký hợp đồng hợp tác? Thời gian trung bình để xử lý thủ tục cấp phép/tài trợ là bao nhiêu ngày? Tỷ lệ các công bố quốc tế hoặc bằng sáng chế tạo ra từ các hợp tác này? Việc theo dõi dữ liệu thực tế này sẽ nhận diện được vấn đề và đánh giá được hiệu quả triển khai chính sách.

Trao quyền tự chủ nhân sự tối đa cho người đứng đầu cơ sở nghiên cứu: Áp dụng tinh thần Nghị quyết 79 vào khối viện, trường công lập theo hướng tách bạch quản lý hành chính khỏi điều hành chuyên môn. Trao quyền trực tiếp cho Viện trưởng, Hiệu trưởng được toàn quyền thỏa thuận mức lương theo giá trị đóng góp, tự chủ quyết định bộ máy nghiên cứu và sử dụng ngân sách KHCN được giao mà không bị ràng buộc bởi các quy định định mức hành chính cứng nhắc.

Thể chế hóa nguyên tắc "chấp nhận rủi ro" trong thanh tra, kiểm toán: Bộ KH&CN cần phối hợp với Kiểm toán Nhà nước và Thanh tra Chính phủ ban hành hướng dẫn liên tịch về đánh giá rủi ro trong nghiên cứu khoa học, trong đó quy định "lưới an toàn" pháp lý để thu hút người tài vào các lĩnh vực công nghệ.

Gắn kết bài toán thu hút nhân tài với năng lực nội tại của doanh nghiệp: Thu hút nhân tài không thể tách rời nhu cầu sản xuất, kinh doanh của doanh nghiệp. Do đó, Nhà nước có thể áp dụng chính sách thuế và quỹ phát triển KHCN để hỗ trợ doanh nghiệp trong nước đặt hàng các nhóm nghiên cứu kiều bào. Doanh nghiệp cung cấp bài toán thị trường và kinh phí; chuyên gia kiều bào cung cấp giải pháp công nghệ; Nhà nước bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ. Đây là cách làm thực chất nhất để đưa tri thức nhà khoa học vào chuỗi giá trị của nền kinh tế.

Hoàn thiện hệ sinh thái dịch vụ công và môi trường sống: Để giữ chân người tài và gia đình họ (kể cả trong các đợt làm việc ngắn hạn hay dài hạn), các địa phương được quy hoạch thành cực tăng trưởng (như Bắc Ninh, Quảng Ninh, TP. HCM, Đà Nẵng) tập trung cải thiện hạ tầng xã hội gắn với cải cách thủ tục cư trú, cấp phép lao động, ưu đãi thuế thu nhập cá nhân đối với chuyên gia KHCN. Việc công nhận bằng cấp quốc tế cần được thực hiện qua cổng dịch vụ công trực tuyến. Bên cạnh đó, việc phát triển các trường học quốc tế, bệnh viện chất lượng cao và môi trường sống an toàn, văn minh là yếu tố then chốt để nhà khoa học yên tâm cống hiến.

Thu hút và trọng dụng nhân tài KHCN, đặc biệt là lực lượng trí thức kiều bào, chưa bao giờ là câu chuyện của những lời mời gọi suông hay những chính sách nằm trên giấy. Thước đo thành công duy nhất của thể chế nằm ở cảm nhận thực tế của người tài, đó là: Quy trình có nhanh gọn không? Bài toán có đủ tầm không? Quyết định chuyên môn của họ có được tôn trọng không? Và họ có được trao đủ quyền hạn để tạo ra sản phẩm thực tế hay không? Khi và chỉ khi những câu hỏi trên có câu trả lời "có" một cách nhất quán trong thực tiễn, thì dù ở lại nước ngoài hay trở về quê hương, người tài cũng sẽ tự khắc tìm được con đường hiệu quả nhất để đóng góp cho sự phát triển cường thịnh của đất nước.