Té ra là thế

Tới một hôm, vợ vắng nhà, tôi đi ăn cơm… bụi, gọi "bụi" là theo thói quen, nhưng bàn ghế rất xịn, như nhà hàng, cơm xếp vào mâm, bê ra cho khách, bát đũa sạch tinh tươm, suất ăn 40 ngàn mà tới… 9 món, cả cơm, gồm: canh, cá kho, thịt kho đậu, rau bắp cải luộc với nửa quả trứng luộc, dưa cải, mắm cà, nước chấm, cơm và lát dưa tráng miệng (ảnh kèm). Mà cái quán rất lịch sự, sạch sẽ trang trí rất bắt mắt. Về kể chuyện trên facebook, một bạn vào còm hỏi: bác thấy suất ăn này với suất ăn bán trú một trời một vực không?

Đúng là tôi ớ ra thật, không hiểu nổi. Nhưng tôi vẫn quyết không tin rằng nhà trường và những người nấu cơm phục vụ suất ăn các cháu kia lại có thể xà xẻo của các cháu "đậm" thế? Không ai có thể làm thế, trước hết là lương tâm họ, những người phục vụ học sinh, thế hệ mầm non hôm nay và ngày mai là chủ của đất nước, và thứ 2, là giờ, chưa kể hệ thống kiểm soát của nhà nước, thì mỗi phụ huynh đã là một kiểm soát viên rất chặt chẽ rồi. Họ, với điện thoại và mạng xã hội đủ để ai có ý định đen tối phải chùn tay?

Cho đến hôm kia, trên nghị trường Quốc hội, mọi chuyện bắt đầu mới sáng tỏ, còn tôi, đúng là ớ ra thật.

Té ra nguyên nhân là từ đây, từ chính… chúng ta.

Đại biểu Châu Quỳnh Dao (đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh An Giang) với phát biểu của mình đã làm nhiều người giật mình. Bà cho biết: "Căn nguyên là do quy định về đấu giá tài sản công". Theo đó, bà cho biết điểm nghẽn chính là chúng ta đang cào bằng giữa mặt bằng căng tin trong trường học, bệnh viện giống như mặt bằng kinh doanh ngoài thị trường.

Luật Đấu thầu thì cho phép chỉ định, thuê hoặc đặt hàng dịch vụ công, nhưng luật Quản lý, sử dụng tài sản công quy định nếu đơn vị không tự tổ chức cung ứng, vận hành phải thực hiện đấu giá.

"Bác sĩ, thầy, cô giáo đâu phải là chuyên gia tài chính, kinh tế để định giá hay làm đấu giá viên tổ chức vận hành cho tốt. Nên buộc phải đấu thầu, giá đẩy lên. Đó là điều hết sức khó khăn", bà Dao nói rõ.

Lý do chính là đây.

Nên một chai nước ở ngoài cổng trường 5 ngàn, nhưng qua cổng trường có thể tăng gấp đôi là điều… không ngạc nhiên. Khi đã đấu thầu, họ có quyền… độc quyền. Và cái món đấu thầu ấy, nó không phân biệt… chợ hay trường học, cứ anh bỏ cao là ăn. Nên cái sự suất ăn học đường, giá nó chưa cao bằng… sân bay cũng còn là điều may mắn.

Từ đó "bà Dao đề nghị Chính phủ sớm sửa đổi, bổ sung nghị định hướng dẫn luật Quản lý, sử dụng tài sản công, cho phép áp dụng cơ chế đặc thù với tài sản phục vụ an sinh, phụ trợ nội bộ trong trường học, bệnh viện.

Chuyển hình thức từ đấu giá thuê mặt bằng sang thu cố định theo chi phí hao mòn tối thiểu và đấu thầu được lựa chọn đơn vị có uy tín, tiêu chuẩn dịch vụ tốt nhất.

Quốc hội cần bổ sung sửa đổi luật Quản lý, sử dụng tài sản công, cụ thể quy định riêng về tài sản phục vụ hoạt động sự nghiệp công lập trong lĩnh vực giáo dục, y tế, trong đó quy định rõ cho thuê, bổ sung các chi tiết cơ chế lựa chọn nhà cung cấp và kiểm soát chất lượng dịch vụ".

Cũng bà Dao nêu câu hỏi: "Tại sao bước vào cổng trường, học sinh ăn một đĩa cơm, một chai nước giá lại cao hơn so với bên ngoài? Cổng trường khép kín vì sự an toàn, vô tình biến căng tin thành một thị trường độc quyền và các cháu không có sự chọn lựa". Lý do là suất ăn bán trú 35.000 đồng của học sinh phải gánh cả thuế và phí mặt bằng. Đấy, vấn đề nó ở chỗ ấy.

Một bạn gửi cho tôi ý kiến của bạn ấy về suất ăn bán trú như thế này:

"Chất lượng bữa ăn bán trú học đường là đề tài chưa bao giờ hết "nóng" trong dư luận. Bởi nó liên quan trực tiếp tới sức khoẻ của con cái hàng triệu gia đình, mà trên thực tế thì lúc nào nó cũng… lắm vấn đề.

Một trong những luồng ý kiến "chủ đạo" là thường "buộc" trách nhiệm của nhà trường - cụ thể là Ban giám hiệu vào, đặc biệt là mỗi khi xảy ra sự cố hoặc bị "nghi ngờ" có dấu hiệu "không đàng hoàng"… Vậy nhưng có lẽ hiếm người đặt vấn đề ngược lại: Các thầy cô giáo liệu có bắt buộc trách nhiệm phải tổ chức bữa ăn bán trú cho học sinh hay không?

Ai cũng biết, nhiệm vụ chính của giáo viên ở nhà trường là giảng dạy, giáo dục học sinh, nhiệm vụ của Ban giám hiệu là chỉ đạo thực hiện hoạt động dạy - học đạt kết quả cao nhất. Như vậy, việc tổ chức bữa ăn bán trú cho học sinh không phải là "nhiệm vụ chính".

Qua tham khảo mô hình các nước, có thể thấy việc tổ chức và quản lý bữa ăn bán trú không thể "khoán trắng" cho nhà trường, và nhà trường cũng không phải nơi chịu trách nhiệm chính về chất lượng bữa ăn. Ở các nước, nguyên tắc chung là cần có sự phối hợp chặt chẽ, đồng bộ giữa các bộ Giáo dục, Y tế và chính quyền địa phương. Trong đó, Bộ Giáo dục và Bộ Y tế đưa ra các quy định pháp lý, tiêu chuẩn dinh dưỡng và quy trình an toàn vệ sinh thực phẩm; Chính quyền địa phương quản lý ngân sách hỗ trợ, tổ chức đấu thầu chọn doanh nghiệp cung cấp suất ăn và tiến hành thanh tra, kiểm tra định kỳ các bếp ăn trường học.

Cụ thể như ở Nhật Bản, chính quyền địa phương chịu chi phí xây dựng nhà bếp và trả lương cho chuyên gia dinh dưỡng, nhà trường trực tiếp vận hành; Tại Mỹ, bữa ăn thuộc Chương trình Trưa học đường Quốc gia (NSLP) do Bộ Nông nghiệp (USDA) quản lý và cấp ngân sách. Ở cấp trường, Giám đốc dịch vụ dinh dưỡng của học khu (School District Nutrition Director) sẽ đứng ra ký hợp đồng với các hãng thực phẩm và chịu trách nhiệm đảm bảo bữa ăn đúng chuẩn bang và liên bang.

Ở gần nước ta hơn, Singapore không nấu ăn tập trung, thay vào đó, căng tin trường học hoạt động giống như một khu ẩm thực (Food Court) thu nhỏ với nhiều quầy hàng độc lập với mức giá trần rất rẻ (khoảng 2 SGD/suất ăn cho tiểu học). Một nhà thầu duy nhất sẽ nấu tại bếp công nghiệp bên ngoài, vận hành toàn bộ căng tin và chịu trách nhiệm pháp lý cao nhất về an toàn vệ sinh. Tại Malaysia, bữa ăn bán trú phụ thuộc hoàn toàn vào hệ thống căng tin trường học và các chương trình hỗ trợ dinh dưỡng quốc gia. Nhà trường thành lập một Ủy ban Căng tin (Canteen Committee) bao gồm giáo viên và đại diện hội phụ huynh để kiểm tra đột xuất, giám sát việc chuẩn bị và lưu trữ thực phẩm hằng ngày. Trong khi đó, Thái Lan vận hành Chương trình Bữa trưa Học đường Quốc gia với quy mô bao phủ rất lớn cho học sinh mầm non và tiểu học. Do thiếu nhân sự chuyên trách, các giáo viên tại Thái Lan thường phải kiêm nhiệm luôn việc giám sát đi chợ, nấu nướng và kiểm định thực phẩm. Để hỗ trợ các trường không có chuyên gia dinh dưỡng, chính phủ Thái Lan bắt buộc các trường sử dụng hệ thống số hóa Thai School Lunch (TSL) trực tuyến – một phần mềm giúp nhà trường tự động lên thực đơn đủ chất, tính toán lượng calo và minh bạch chi phí nguyên liệu đầu vào nhằm chống thất thoát và tiêu cực.

Thiết nghĩ, các mô hình nêu trên có thể được các cơ quan hữu trách ở nước ta tham khảo, học hỏi và áp dụng, vừa nâng cao chất lượng bữa ăn học đường, vừa giảm nhẹ trách nhiệm của Hiệu trưởng, Ban giám hiệu khi có sự phối hợp, cộng đồng trách nhiệm từ các cơ quan, đơn vị chức năng khác".

Cũng là một hướng suy nghĩ.

Nhưng quả là, sau khi có phát biểu của đại biểu Châu Quỳnh Dao thì chúng ta phát hiện ra chỗ nghẽn rồi: Quy định. Người ra quy định được thì cũng thu hồi quy định, ra quy định cho nó hợp lý, hợp chủ trương được.

Và mong rằng, bữa ăn của học sinh không còn là vấn đề để phụ huynh phải quan tâm hàng ngày, nhà trường dồn tâm sức vào đấy và phải lên tận nghị trường Quốc hội nữa. Để "mỗi ngày đến trường là một ngày vui" đúng nghĩa, cho cả trò, thầy cô, phụ huynh và xã hội…

*Bài viết thể hiện quan điểm riêng của tác giả