Bài toán bình đẳng số

Thế giới đang chứng kiến bước nhảy vọt chưa từng có của công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI).

Ảnh minh họa có sử dụng AI.

Ảnh minh họa có sử dụng AI.

Thế giới đang chứng kiến bước nhảy vọt chưa từng có của công nghệ thông tin, trí tuệ nhân tạo (AI). Tuy nhiên, đằng sau đó cũng xuất hiện một thực tế đáng suy ngẫm: Công nghệ không phát triển với tốc độ đồng đều, mà nhiều nguy cơ đang dần dựng lên một “bức tường” vô hình chia tách thế giới thành hai cực đối lập, một bên là những nước làm chủ công nghệ, một bên là những nước có nguy cơ “bị bỏ lại phía sau” trên đường đua khốc liệt này.

Trước đây, bất bình đẳng thường được đo lường bằng khoảng cách thu nhập, khả năng tiếp cận điện, nước sạch và các dịch vụ thiết yếu, thì ngày nay, bất bình đẳng số đã trở thành thước đo mới, phản ánh sự cách biệt trong tiến trình phát triển giữa các nước. Báo cáo Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) vừa công bố chỉ ra rằng, dù internet đã phủ sóng đến hơn ba phần tư dân số toàn cầu, vẫn còn những “vùng trũng” về kết nối với khoảng hai tỷ người dân chưa được tiếp cận Internet.

Đáng lo ngại, khoảng cách nêu trên thể hiện rõ dấu ấn của tình trạng chênh lệch giàu-nghèo. Theo đó, tỷ lệ người dùng Internet tại các nước thu nhập cao đã chạm mốc 93%, trong khi con số này ở các nước thu nhập thấp chỉ dừng lại ở mức 32%. Tổng Thư ký ITU Doreen Bogdan Martin nhận định, trong thời đại công nghệ phát triển thần tốc như hiện nay, không có kết nối mạng đồng nghĩa với việc rất nhiều cánh cửa phát triển khép lại trước mắt.

Nếu đứng ngoài dòng chảy tri thức và kinh tế hiện đại trên không gian mạng, những người dân yếu thế sẽ mất đi cơ hội giáo dục và việc làm, từ đó rơi vào vòng xoáy bất bình đẳng khó có thể san lấp. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres từng nhiều lần gióng lên hồi chuông cảnh báo về việc hố sâu khác biệt trong tốc độ phát triển công nghệ giữa các nền kinh tế có thể dựng thêm những “bức tường” ngăn cách thế giới.

Sự phân hóa ngày càng trở nên sâu sắc dưới tác động của “cơn sốt” AI. Theo Cơ quan Liên hợp quốc về Thương mại và Phát triển (UNCTAD), đầu tư vào hạ tầng AI tăng bình quân 47% mỗi năm trong giai đoạn 2020- 2025, song lợi ích từ làn sóng đầu tư không được phân bổ đồng đều khi phần lớn hạ tầng AI tập trung tại một số ít nền kinh tế. Hơn nữa, nhờ nắm giữ bằng sáng chế và quyền sở hữu trí tuệ, những “gã khổng lồ” công nghệ tại các nước phát triển thu về phần lớn lợi nhuận trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Ở chiều ngược lại, các nước đang phát triển thường chỉ tham gia những công đoạn đòi hỏi nhiều sức lao động nhưng mang lại giá trị kinh tế thấp như lắp ráp, cung cấp nguyên liệu thô. Thực tế này cho thấy, bất bình đẳng số không đơn thuần là câu chuyện ai có máy tính và Internet, mà là sự khác biệt về năng lực làm chủ công nghệ lõi.

Theo các nhà phân tích, nguyên nhân khiến khoảng cách số giữa các nước bị nới rộng là sự cộng hưởng của nhiều rào cản mang tính cấu trúc. Điểm nghẽn hàng đầu nằm ở bài toán phát triển cơ sở hạ tầng và nguồn nhân lực. Trong khi các nền kinh tế phát triển đang phổ cập mạng 5G tốc độ cao, đồng thời chạy đua phát triển AI thì nhiều nước, nhất là ở khu vực châu Phi, vẫn “đứng ngoài cuộc chơi”.

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) cảnh báo, khu vực châu Phi ở phía nam sa mạc Sahara có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội bứt phá từ làn sóng AI toàn cầu do những nút thắt về cơ sở hạ tầng chưa được tháo gỡ, cùng tình trạng thiếu nhân lực chất lượng cao.

Thực tế nêu trên hoàn toàn dễ hiểu, bởi việc xây dựng các siêu trung tâm dữ liệu đòi hỏi chi phí khổng lồ và nguồn cung năng lượng ổn định. Đây đều là những điều kiện xa xỉ đối với những nước nghèo vốn có ngân sách eo hẹp hoặc đang mang trên vai gánh nặng nợ công.

Bên cạnh đó, các nền kinh tế phát triển chiếm lợi thế lớn nhờ sở hữu hạ tầng nghiên cứu vượt trội cùng chế độ đãi ngộ hấp dẫn, từ đó trở thành “miền đất hứa” đối với nhân tài toàn cầu. Vì vậy, hiện tượng chảy máu chất xám diễn ra liên tục khi nguồn nhân lực chất lượng cao từ các nước đang phát triển dịch chuyển về nhóm cường quốc công nghệ.

Bất bình đẳng số không phải quy luật tự nhiên hay kết quả tất yếu của quá trình phát triển khoa học công nghệ, mà là một bài toán chính sách hoàn toàn có thể tìm được lời giải với sự chung tay của cộng đồng quốc tế. Chỉ khi các quy tắc quản trị công nghệ và trí tuệ nhân tạo toàn cầu được định hình bởi tiếng nói bình đẳng của tất cả các quốc gia, kỷ nguyên số mới thật sự trở thành đòn bẩy mang lại tương lai thịnh vượng chung cho toàn nhân loại.

NGUYỄN HÀ

Nguồn Nhân Dân: https://nhandan.vn/bai-toan-binh-dang-so-post1002943.html