Ai bảo vệ nhà đầu tư?

Trong phản hồi về quyết định của Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Tập đoàn Tân Hoàng Minh cho biết, đang rà soát lại toàn bộ hồ sơ của 9 đợt phát hành. Trường hợp một trong các đợt phát hành phải hủy bỏ, Tập đoàn này sẽ trả lại toàn bộ số tiền đã huy động từ khách hàng theo quy định của pháp luật. Dự kiến, với các hợp đồng đến hạn thanh toán, số tiền đầu tư của khách hàng sẽ được hoàn trả “trong thời gian sớm nhất”; với các hợp đồng chưa đến hạn thanh toán, Tập đoàn sẽ trả lại khách hàng “theo đúng hướng dẫn, chỉ đạo của các cơ quan chức năng trên tinh thần thiện chí và tuân thủ quy định của pháp luật”.

Không ai, kể cả những nhà đầu tư đã “xuống tiền” mua trái phiếu doanh nghiệp của 3 đơn vị thuộc Tân Hoàng Minh, biết được “thời gian sớm nhất” là khi nào, cũng như “tinh thần thiện chí” và “tuân thủ pháp luật” mà tập đoàn này cam kết sẽ thể hiện ra sao trong thực tế? Liệu những doanh nghiệp đã cố tình gian dối, làm sai, che giấu thông tin để “lừa” khách hàng mua trái phiếu của mình có khả năng giữ lời hứa hay không?

Mặc dù trái phiếu doanh nghiệp là kênh dẫn vốn quan trọng trên thị trường tài chính (tổng giá trị phát hành năm 2021 đạt 657.000 tỷ đồng và 95% là phát hành riêng lẻ - theo số liệu của Fiintech), nhưng sự phát triển bùng nổ của nó thời gian qua khiến người ta cảm thấy bất an hơn là vui mừng bởi số lượng không song hành cùng chất lượng.

Rủi ro lớn nhất là tỷ lệ trái phiếu doanh nghiệp có tài sản bảo đảm tuy khá cao nhưng chủ yếu là các dự án, tài sản hình thành trong tương lai hoặc cổ phiếu của doanh nghiệp. Giá trị của các tài sản này thường không định giá được chính xác hoặc có thể biến động mạnh theo diễn biến thị trường - ví dụ nếu thị trường bất động sản, thị trường chứng khoán “có vấn đề” thì giá trị tài sản bảo đảm có thể không đủ để thanh toán gốc, lãi trái phiếu. Trên thị trường không thiếu trường hợp doanh nghiệp vốn chủ sở hữu nhỏ, làm ăn bết bát qua các năm nhưng vẫn phát hành trái phiếu với khối lượng lớn; và cũng "đầy rẫy" nhà đầu tư được chào mua trái phiếu doanh nghiệp mà ngoài lãi suất thì mục đích phát hành, tài sản bảo đảm, xếp hạng tín dụng... đều cực kỳ mơ hồ.

Bên cạnh các doanh nghiệp bảo hiểm, nguồn mua trái phiếu doanh nghiệp lớn nhất hiện nay vẫn là các ngân hàng và công ty chứng khoán. Có lẽ vì vậy, nhiều ngân hàng hay công ty chứng khoán phải gánh áp lực phân phối hoặc bán lại lượng trái phiếu mình đã đầu tư. Thống kê cho thấy, trên thị trường thứ cấp đối với trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ, tỷ lệ nắm giữ của các nhà đầu tư cá nhân rất cao. Trong khi đó, năng lực phân tích, đánh giá thông tin giữa nhà đầu tư tổ chức và phần đông nhà đầu tư cá nhân cách nhau rất xa, đặc biệt với sản phẩm mới như trái phiếu doanh nghiệp - đa phần là của doanh nghiệp chưa niêm yết và mức độ công bố thông tin rất hạn chế.

Với những rủi ro như vậy, thời gian qua, Bộ Tài chính liên tục cảnh báo nhà đầu tư, nhất là nhà đầu tư tư nhân, chỉ nên mua trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ khi nắm rõ thông tin về trái phiếu, đánh giá đầy đủ và cân nhắc kỹ lưỡng về các rủi ro có thể gặp phải. Nhưng cảnh báo thôi thì chưa đủ! Trách nhiệm của cơ quan quản lý nhà nước phải nhiều hơn thế, đặc biệt trong xây dựng "cơ sở hạ tầng" cho xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp - vấn đề thực sự rất cần thiết lúc này để bảo vệ nhà đầu tư. Các nhà đầu tư rất cần các xếp hạng minh bạch, tiêu chí rõ ràng để đánh giá sức khỏe cũng như khả năng trả nợ của doanh nghiệp phát hành. Chỉ có như vậy, 3 đơn vị của Tân Hoàng Minh nói riêng và các doanh nghiệp phát hành nói chung, mới "hết đất", "hết cửa" làm ăn gian dối.