Nếp trọng chữ ở Hà Tĩnh

Buổi tối, sau một ngày làm việc, ông Trần Đình Liêm ở tổ dân phố 17, phường Thành Sen lại dành thời gian bên góc học tập của các cháu. Ông bà không trực tiếp hướng dẫn từng bài toán, bài văn, mà chú trọng xây dựng nền nếp, nhắc nhở và khuyến khích các cháu tự học. Chính sự đồng hành bền bỉ ấy góp phần hình thành ý thức học tập và tinh thần tự giác cho con cháu.

Ông Trần Đình Liêm cùng vợ thường xuyên quan tâm, động viên các cháu học tập, vun đắp ý thức tự học ngay từ trong gia đình.

Từng trải qua những năm tháng việc học còn nhiều khó khăn, ông Liêm càng thấm thía giá trị của tri thức. Vì thế, điều ông bà mong muốn không chỉ là những điểm số cao, mà quan trọng hơn, các cháu hiểu học tập là trách nhiệm với chính mình.

Ông Liêm chia sẻ: “Người lớn trước hết phải làm gương, tạo cho các cháu ý thức coi trọng việc học. Gia đình không gây áp lực về thành tích mà giúp các cháu hiểu học là cho chính mình. Khi nhận thức được điều đó, các cháu sẽ tự giác hơn”.

Hơn 20 năm qua, gia đình ông duy trì quỹ khuyến học để biểu dương, động viên con cháu đạt thành tích tốt trong học tập. Những phần thưởng không đặt nặng giá trị vật chất, mà là sự ghi nhận nỗ lực của mỗi người, đồng thời nhắc nhở thế hệ sau tiếp nối nếp học của gia đình.

Hơn 20 năm duy trì hoạt động khuyến học, gia đình ông Trần Đình Liêm luôn dành sự động viên, ghi nhận đối với các thế hệ con cháu nỗ lực trong học tập, rèn luyện.

Không chỉ được vun đắp trong mỗi gia đình, tinh thần hiếu học ở Hà Tĩnh còn được gìn giữ, phát huy qua các dòng họ. Nhiều dòng họ thành lập ban khuyến học, xây dựng quỹ và duy trì việc biểu dương, động viên con cháu nỗ lực học tập.

Tại xã Cổ Đạm, dòng họ Nguyễn Tiến Sĩ đã duy trì quỹ khuyến học hơn 20 năm, với số dư hiện nay trên 500 triệu đồng. Không chỉ khích lệ tinh thần học tập, những phần thưởng còn góp phần trao truyền tinh thần: học để mở mang hiểu biết, hoàn thiện bản thân và đóng góp cho quê hương, xã hội.

Hoạt động khuyến học, khuyến tài được dòng họ Nguyễn Tiến Sĩ duy trì qua nhiều năm, góp phần động viên các thế hệ con cháu noi gương tiền nhân, nỗ lực học tập.

Trong lịch sử khoa bảng của dòng họ, Tiến sĩ Nguyễn Bật Lãng (sinh năm 1546), hiệu Xuân Sơn tiên sinh, là niềm tự hào của các thế hệ con cháu. Tên ông được khắc trên bia tiến sĩ tại Văn Miếu – Quốc Tử Giám. Truyền thống trọng học từ bậc tiền nhân tiếp tục được dòng họ gìn giữ, nối dài bằng những hoạt động khuyến học thiết thực hôm nay.



Hình ảnh văn bia đề danh Tiến sĩ Nguyễn Bật Lãng tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám được lưu giữ tại nhà thờ dòng họ.

Từ gia đình, dòng họ, tinh thần trọng học trở thành nét văn hóa ở nhiều làng quê Hà Tĩnh. Trong điều kiện thiên nhiên khắc nghiệt, cuộc sống nhiều gian khó, người dân càng coi trọng tri thức, xem việc học là con đường mở mang hiểu biết, lập thân và vun đắp tương lai.

Một dấu ấn tiêu biểu là Trường Lưu - vùng đất gắn với dòng họ Nguyễn Huy, Trường học Phúc Giang và những di sản quý về giáo dục, văn hóa. Việc mở trường, lập thư viện, biên soạn và khắc ván in sách cho thấy, từ nhiều thế kỷ trước, tri thức không chỉ phục vụ con đường khoa cử của mỗi cá nhân mà còn được gìn giữ, trao truyền trong cộng đồng.

Làng Trường Lưu - vùng đất lưu giữ nhiều dấu ấn đặc sắc về truyền thống văn hóa, giáo dục và tinh thần trọng chữ của người Hà Tĩnh.

Tiến sĩ Nguyễn Tùng Lĩnh - Chủ tịch Hội Liên hiệp Văn học Nghệ thuật Hà Tĩnh cho rằng: "Nếp trọng chữ của người Hà Tĩnh được hình thành từ chính gia đình, dòng họ và làng quê. Trong điều kiện cuộc sống còn nhiều khó khăn, người Hà Tĩnh sớm nhận ra tri thức là con đường để vươn lên. Người có chữ được trân trọng và cũng có trách nhiệm truyền dạy cho thế hệ sau. Từ gia đình, dòng họ đến làng quê, điều đó được bồi đắp qua nhiều thế hệ và dần trở thành một nét văn hóa bền vững”.

Mộc bản Trường học Phúc Giang là di sản quý, phản ánh truyền thống dạy học, trước tác và trao truyền tri thức của dòng họ Nguyễn Huy ở Trường Lưu.

Tinh thần trọng chữ được thể hiện rõ trong những năm đầu sau Cách mạng tháng Tám, khi phong trào Bình dân học vụ lan rộng khắp các làng quê. Hưởng ứng lời kêu gọi diệt “giặc dốt” của Chủ tịch Hồ Chí Minh, nhiều lớp học chữ được mở, thu hút đông đảo người dân tham gia. Tại Cẩm Bình, ký ức về phong trào ấy vẫn được những người từng trải qua lưu giữ.

Ông Trần Huy Thanh, 94 tuổi, nguyên Chủ tịch UBND xã Cẩm Bình, nhớ lại thời việc học chữ trở thành một phần trong đời sống cộng đồng: “Ngày ấy, người người, nhà nhà thi đua học bổ túc văn hóa. Đi chợ cũng gắn với học chữ, ai viết được chữ mới được vào chợ. Vì thế, từ người già đến người trẻ đều cố gắng học. Người dân lúc đó coi việc học rất quý”.

Những tư liệu được lưu giữ tại Cẩm Bình nhắc nhớ một chặng đường bền bỉ xây dựng phong trào học tập trên vùng quê giàu truyền thống hiếu học.

Nếp trọng chữ hôm nay tiếp tục được bồi đắp trong một không gian rộng mở hơn. Việc học không chỉ hướng tới điểm số hay các kỳ thi, mà còn chú trọng năng lực tự học, tư duy sáng tạo, khả năng tiếp cận tri thức mới và vận dụng vào thực tiễn. Trần Minh Hoàng - cựu học sinh Trường THPT Chuyên Hà Tĩnh, hiện là sinh viên Trường Đại học Công nghệ Nanyang Singapore, là một gương mặt tiêu biểu cho tinh thần ấy.

Tấm Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế là dấu mốc ghi nhận nỗ lực của Hoàng, đồng thời nối dài bảng thành tích của học sinh Hà Tĩnh trên đấu trường trí tuệ quốc tế. Hoàng chia sẻ: “Em rất tự hào khi được đại diện cho học sinh Hà Tĩnh tham dự và đạt thành tích tại Olympic Toán quốc tế. Quê hương có nhiều thế hệ đi trước học tập vươn lên và đạt thành tích cao, đó cũng là động lực để em tiếp tục cố gắng, hoàn thiện bản thân và viết tiếp truyền thống ấy”.

Trần Minh Hoàng (bên phải) cùng đồng đội với Huy chương Vàng Olympic Toán quốc tế (tháng 7/2025)

Từ những lớp Bình dân học vụ năm xưa đến góc học tập trong mỗi gia đình hôm nay, cách học và điều kiện học đã đổi thay, nhưng sự trân trọng tri thức vẫn được gìn giữ. Được trao truyền qua các thế hệ, “nếp trọng chữ” không chỉ là niềm tự hào về quá khứ mà đang trở thành động lực để người Hà Tĩnh học tập, lập thân, vươn xa và đóng góp cho quê hương đất nước.