Đi tìm tiếng sáo terel

Người trẻ Pa Hy biết đến sáo terel qua những câu chuyện của người già bên bếp lửa. 

Theo dấu terel

“Muốn tìm được tiếng sáo terel thì phải tìm đúng người còn giữ ký ức về nó”. Từ gợi ý của già Nguyễn Văn Cao, nguyên Chủ nhiệm Câu lạc bộ Dân ca truyền thống Pa Hy ở xã Bình Điền, chúng tôi lần theo dấu vết của một nhạc cụ từng gắn bó mật thiết với đời sống của đồng bào Pa Hy.

Trong căn nhà nhỏ ở thôn 1, già Nguyễn Văn Cần chậm rãi kể cho chúng tôi nghe về sáo terel. Dẫu đã đi qua hơn 90 mùa nương rẫy, ông vẫn còn nhớ như in những thanh âm từng vang vọng khắp bản làng. “Người Pa Hy mình vốn kiệm lời, nhiều điều trong lòng không biết nói ra. Vì thế họ thường mượn tiếng sáo terel để gửi gắm tâm sự, nói lời yêu thương, giãi bày những buồn vui trong cuộc sống”, già Cần bộc bạch.

“Hồi đó, nhiều người biết làm, biết thổi sáo terel lắm, chứ không như bây giờ...”, giọng già chùng xuống. Trong cộng đồng người Pa Hy ở Bình Điền, già Cần là người hiếm hoi còn nhớ được cách chế tác sáo terel. Già cho biết, sáo terel được làm từ nhánh của cây a bung (tre lồ ô). Để làm được một cây sáo đúng âm, người Pa Hy thường chọn những nhánh a bung vừa đủ độ già, có màu xanh sẫm. Những người già trong bản ngày trước tin rằng, phải chặt a bung cuối tháng thì mới tránh được mối mọt, terel làm ra sẽ có tiếng thanh hơn.

Từ một đoạn tre nhỏ chỉ bằng chiếc đũa, dài chừng gang tay, người Pa Hy phải dùng a cẩu (dao) thật sắc để khoét các lỗ bấm, tạo lưỡi gà mỏng như cánh ve. Để terel có thể ngân lên những thanh âm trong trẻo, mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ, chỉn chu của người chế tác.

Già Cần học cách làm sáo terel từ người chị họ mình. “Chị tôi thổi terel hay lắm. Chị làm sáo terel cũng rất giỏi”, già Cần hồi tưởng. Những ngày ấu thơ, cậu bé Cần thường lẽo đẽo theo chị họ lên rẫy chọn a bung, rồi ngồi bên hiên nhà nhìn chị tỉ mỉ làm sáo. Ngày qua ngày, cậu bé Cần dần học được cách chế tác terel.

 Già Nguyễn Văn Cần chỉ cách chọn a bung để chế tác terel.

Thời gian trôi đi, nhiều ký ức của bản làng đã lùi xa, nhưng người nghệ nhân già vẫn luôn nhớ mãi mùi thơm ngai ngái của a bung mới chẻ, nhớ tiếng dao miết trên những thanh tre, nhớ thanh âm terel vọng lên giữa bản làng trong những chiều đổ nắng. Nhưng già Cần chỉ thành thạo chế tác terel, còn việc thổi lên những làn điệu của người Pa Hy lại là sở trường của các nghệ nhân khác. Năm tháng như mây trắng lướt qua sườn đồi, những người biết thổi terel ngày một thưa vắng.

Để tiếng terel không dừng lại trong ký ức

Tôi theo chân chị Lê Thị Hà, nguyên Trưởng ban Công tác Mặt trận của thôn 1, tìm về căn nhà nhỏ của già Hoàng Thị Kứt ở thôn 2 khi nắng đã nghiêng trên sườn đồi. Ở tuổi 105, mái tóc đã bạc trắng và đôi vai oằn nặng thời gian, nhưng khi nhắc đến terel, già Kứt như sôi nổi hẳn. Già nói rằng, sáo terel từng theo già lên nương, lên rẫy; sáo terel còn theo già trong những tháng ngày làm dân công tải thương, tải đạn. Trong những năm tháng ấy, tiếng sáo terel từng là âm thanh giúp bao trái tim xoa dịu nỗi nhọc nhằn, để những bước chân hành quân thêm vững chãi.

Già Kứt bảo, người Pa Hy học thổi terel bằng đôi môi, bằng làn hơi, bằng đôi tay và cả chính trái tim mình. Người mới học sáo thường mất nhiều ngày mới bắt terel cất lên âm thanh có hình có dáng. Khi tiếng sáo đã tròn, người thổi phải biết giữ hơi thật đều, phối hợp nhịp nhàng giữa hơi thở và các ngón tay để giai điệu trở nên du dương như làn gió thổi qua cánh rừng a bung. “Mỗi cây terel đều có âm sắc riêng, tùy vào người thổi mà tạo nên những giai điệu khác biệt. Phải thật hiểu cây sáo của mình, thì mới bắt terel cất tiếng được”, bà cụ xứ núi thổ lộ.

Năm 2023, thực hiện Đề án bảo tồn, phục dựng và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể truyền thống của đồng bào dân tộc thiểu số, địa phương đã mở nhiều lớp truyền dạy tri thức dân gian nhằm khôi phục những giá trị văn hóa đang có nguy cơ mai một. Trong đó, lớp học chế tác và diễn tấu sáo terel được kỳ vọng sẽ mở ra cơ hội để lớp trẻ Pa Hy tiếp cận với nhạc cụ truyền thống của dân tộc mình.

Chị Nguyễn Thị Ngành, Chủ nhiệm Câu lạc bộ dân ca truyền thống Pa Hy, cùng chị Lê Nguyễn Kim Xuyến, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ, vẫn còn nhớ như in sự háo hức của những người trẻ Pa Hy khi đăng ký lớp học. Thế nhưng, lớp học đã không thể diễn ra như dự kiến. Nguyên nhân không nằm ở sự thiếu quan tâm của người học, mà ở chính thực trạng của terel hôm nay. Những tri thức về sáo terel đang được hai nghệ nhân cao tuổi lưu giữ, nhưng không còn hội đủ điều kiện để truyền dạy trọn vẹn.

 Già Nguyễn Văn Cần, người nắm giữ kỹ thuật chế tác sáo terel.

Già Hoàng Thị Kứt vẫn nhớ như in những giai điệu của người Pa Hy, nhưng đi qua hơn một thế kỷ cuộc đời, làn hơi của già đã không còn đủ để khiến terel cất lên thanh âm của đại ngàn. Trong khi đó, già Nguyễn Văn Cần vẫn thuộc nằm lòng từng đường dao, từng công đoạn chế tác, nhưng đôi tay đã không còn đủ linh hoạt để làm nên một cây sáo đạt đúng âm sắc như trước. Người còn nhớ cách thổi, người còn nhớ cách làm, nhưng thời gian đã khiến hành trình trao truyền di sản trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Cũng với nỗi niềm ấy, ông Đào Văn Đại, Trưởng phòng Văn hóa - Xã hội xã Bình Điền cho biết, việc giữ gìn tri thức chế tác, kỹ năng diễn tấu và không gian văn hóa đã nuôi dưỡng terel qua nhiều thế hệ luôn là mối quan tâm của địa phương. Thời gian tới, địa phương sẽ tiếp tục phối hợp với các nghệ nhân ghi chép, số hóa quy trình chế tác, lưu giữ những làn điệu truyền thống còn lại; đồng thời kết nối với các địa phương có đồng bào dân tộc Pa Hy am hiểu loại nhạc cụ này để từng bước mở lại các lớp truyền dạy khi đủ điều kiện về nghệ nhân, nhạc cụ.

Theo ông Đại, trước đây terel gắn với nương rẫy, gắn với những đêm hội, những cuộc gặp gỡ của trai gái Pa Hy. Khi không gian sinh hoạt truyền thống dần thay đổi, tiếng sáo cũng ít có cơ hội hiện diện trong đời sống. Vì vậy, cùng với việc truyền dạy kỹ năng chế tác và diễn tấu, điều quan trọng nhất là tạo điều kiện để terel trở lại trong các lễ hội, hoạt động văn hóa của đồng bào.

“Chỉ khi terel được cất tiếng giữa bản làng, giữa những lễ hội, những hoạt động văn hóa của người Pa Hy thì di sản ấy mới thực sự được tiếp nối”, ông Đại chia sẻ.