Đằng sau những con số - Kỳ 3

Ảnh minh họa do tác giả cung cấp

Ngân hàng là nơi của những con số: nợ và có, lãi suất và thanh khoản, hạn mức và quyết toán. Ít ai nghĩ đó lại là nơi thơ ca, âm nhạc, văn chương có thể nảy mầm. Vậy mà gần bảy thập kỷ qua, riêng ở Ngân hàng TMCP Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) đã có hai tuyển tập thơ được xuất bản chính thức, hai tập thơ nhạc do Nhà xuất bản Âm nhạc ấn hành, hàng chục ca khúc, nhiều tập hồi ký, bút ký và cả một bộ phim do chính cán bộ viết kịch bản. Loạt bài đọc lại nguồn mạch ấy qua ba lớp: người làm ngân hàng trong thơ, tiếng hát trong ngôi nhà chung, và những câu chuyện nghề được truyền từ đời này sang đời khác.

Loạt bài được đặt trong dòng chảy của Nghị quyết số 23-NQ/TW của Bộ Chính trị về tiếp tục xây dựng và phát triển văn học, nghệ thuật trong thời kỳ mới, Kết luận số 84-KL/TW tiếp tục thực hiện nghị quyết ấy, và Quyết định số 1858/QĐ-NHNN ngày 18/8/2026 của Thống đốc Ngân hàng Nhà nước ban hành Kế hoạch hành động của ngành Ngân hàng. Đọc lại nguồn mạch văn nghệ của một ngân hàng dưới ánh sáng ấy, có thể thấy rõ hơn một điều: văn học nghệ thuật không phải thứ trang trí bên lề nghề tiền tệ, mà là một phần của nền tảng tinh thần, của sức mạnh nội sinh mà Đảng ta đang kêu gọi khơi dậy.

Kỳ 3 - Từ lời kể đến kế hoạch hành động

Bên cạnh thơ và nhạc có tên tác giả, ngôi nhà BIDV còn lặng lẽ tích lũy một kho văn học không có trong danh mục xuất bản nào: những câu chuyện nghề được kể đi kể lại. Giữ cho kho ấy còn sống, và biến nguồn mạch tự phát thành trách nhiệm có tổ chức, là việc mà Quyết định 1858/QĐ-NHNN đang đặt ra cho cả ngành.

Một kho văn học không cần giấy

Mọi cộng đồng bền lâu đều có một kho truyện kể, giai thoại được truyền miệng. Nhà nghiên cứu Walter Ong, trong công trình “Orality and Literacy”, chỉ ra rằng văn hóa truyền khẩu dùng những công thức lặp đi lặp lại để dễ nhớ, tổ chức ý nghĩa quanh những nhân vật và sự kiện đáng nhớ, bám sát đời sống con người cụ thể và luôn đậm màu cảm xúc.

Kho truyện nghề của BIDV có đủ những dòng ấy. Có truyện khai nguyên về buổi đầu tay trắng từ năm 1957, khi hành trang của người cán bộ chỉ là cây bút máy, cuốn sổ tay và ngọn đèn dầu. Có truyện lao động về những đêm quyết toán trắng, những chuyến giải ngân băng rừng lội suối, những “Hổ lửa” thầm lặng giữ thanh khoản cho cả hệ thống. Có truyện hy sinh về những cán bộ đã ngã xuống. Và bao trùm tất cả là truyện “ngôi nhà chung” - với những công thức lặp lại như “cả thanh xuân”, cách gọi “má”, “cô”, “chị” biến đồng nghiệp thành ruột thịt.

Có những công thức bật ra ngay trước mắt mọi người rồi ở lại với cả hệ thống. Tại Hội thi Giao dịch viên giỏi năm 2009, thí sinh Trương Thị Thanh Viên từ Kon Tum suýt lỡ thi vì chuyến bay trục trặc, đã được anh chị em Trụ sở chính, chi nhánh Gia Lai và chi nhánh Bình Định chuyền tay nhau giúp kịp chuyến bay từ Quy Nhơn ra Hà Nội. “Ở đâu cũng có BIDV”, cô nói. Câu ấy không ra đời từ một phòng truyền thông, mà từ miệng một người vừa được cứu khỏi cảnh lỡ hẹn với giấc mơ nghề nghiệp - và vì thế mới đủ sức đi tiếp.

Bên cạnh những dòng lớn ấy còn một mạch nhỏ hơn, vui hơn: giai thoại hội thi. Người ta quên rất nhanh ai được bao nhiêu điểm, nhưng không ai quên chuyện một thí sinh làm bài xuất sắc mà tuột mất một suất trong nhóm dẫn đầu chỉ vì quên một sợi “cột thun đỏ lẻ” - đúng là “sai một ly đi một dặm”; và cũng không ai quên anh Trần Trọng Tiến (Nam Định), khi máy đếm trục trặc thì đếm tay còn nhanh hơn máy, ẵm luôn giải “Phong cách”. Một mẩu để răn, một mẩu để ủi - cặp bài trùng muôn thuở của mọi nền văn học truyền miệng.

Có cả một tiểu loại xứng đáng được gọi bằng cái tên trang trọng - những thiên truyện hội nhập, kể về các cán bộ mang văn hóa ngôi nhà chung sang Campuchia, sang Lào. Đó là chuyện gian bếp “cơm bà B” bên BIDC Campuchia - bếp của một người nấu ăn Việt bỗng thành một mảnh quê hương giữa xứ người; chuyện những cán bộ ngân hàng đứng tuổi lại ngồi vào bàn đánh vần tiếng Khmer, tiếng Lào để đến gần hơn với đồng nghiệp và khách hàng bản địa. Những câu chuyện ấy khẳng định rằng cái “chất BIDV” đủ bền để đi xa.

“Cô gái hát trên đỉnh Trường Sơn”

Có những câu chuyện chứa trọn cả một thể loại. Trên chuyên mục “BIDV Stories”, ngày 28/4/2025, ông Lương Thanh Sở, nguyên cán bộ Bộ Ngoại giao, kể về một đoàn gần sáu mươi cán bộ trẻ ngành ngân hàng vừa tốt nghiệp hành quân vào Nam, bị máy bay địch ném bom ở ngã ba Đông Dương. Giữa lúc cả đoàn rúng động, người nữ đoàn viên trẻ nhất đã cất tiếng hát “Trên đỉnh Trường Sơn ta hát” để vực dậy tinh thần đồng đội. Bốn mươi năm sau, tác giả gặp lại cô - khi ấy đã là Phó Giám đốc Ngân hàng Đầu tư và Phát triển tỉnh Quảng Bình.

Câu chuyện có anh hùng, có hiểm nguy, có một hành vi nghệ thuật cứu người, và có cái kết mở ra suốt bốn thập kỷ. Nó cũng nhắc lại một điều mà thế hệ trẻ hôm nay cần được nghe: trong những năm tháng “tất cả cho tiền tuyến”, tiếng hát của người cán bộ ngân hàng cũng là một thứ vũ khí - đúng như lời Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Văn hóa nghệ thuật cũng là một mặt trận. Anh chị em là chiến sĩ trên mặt trận ấy”.

Khi lời kể được chép thành văn

Rồi đến khoảnh khắc một truyền thống truyền khẩu bắt đầu được chép lại thành văn tự - và BIDV đã bước qua ngưỡng ấy một cách có ý thức. Bằng chứng đồ sộ nhất là Bản tin, về sau là Tạp chí Đầu tư Phát triển: hơn 340 số báo nối nhau qua ba thập kỷ, nếu đọc liền mạch sẽ hiện ra không phải một tập bản tin nghiệp vụ, mà một “biên niên sử cảm xúc” của cả ngôi nhà. Trên những trang báo ấy, mọi người đều có quyền cất tiếng - từ vị lãnh đạo cao nhất đến bác bảo vệ, người giao dịch viên trẻ nhất.

Năm 2021, nhân 70 năm ngành Ngân hàng Việt Nam, cuộc thi “Ngân hàng tôi yêu” do Tạp chí Thị trường Tài chính Tiền tệ phối hợp tổ chức đã thu hút hơn 800 tác phẩm ở đủ thể loại - văn xuôi, truyện ngắn, truyện tranh, viết thư, thơ, nhạc. Trong cuộc thi ấy, chị Dương Thị Hương Lan, cán bộ BIDV Sa Pa, viết một câu cô đọng gần như trọn vẹn cả một thể loại: “Cả thanh xuân gắn bó với BIDV, tôi được sống có ích, sống yêu thương và biết ơn nhiều hơn.”

Hãy đọc thật chậm câu ấy. Nó biến một sự nghiệp - vốn có thể kể bằng chức danh, thâm niên, thành tích - thành một câu chuyện trưởng thành về đạo đức: sống có ích, sống yêu thương, biết ơn. Không ai bắt người viết diễn đạt như thế; chị với lấy công thức chung “cả thanh xuân” bởi nó vốn đã là của chị.

Một truyền thống truyền khẩu sống hay chết là tùy ở chỗ nó còn người kể hay không. Ở BIDV, vai trò người kể chuyện được lớp lãnh đạo lão thành gánh vác một cách tự nhiên, qua từng bài viết trên Bản tin, từng vần thơ, từng lời nhắn trong buổi gặp mặt truyền thống. Tổ chức còn dựng cho tiếng kể ấy một chỗ trú vật chất - Phòng Truyền thống BIDV, nơi mỗi cán bộ trẻ trước khi đi công tác nước ngoài được nghe lại những thiên truyện hội nhập như một “lễ truyền lửa”. Nhà xã hội học Maurice Halbwachs gọi đó là ký ức tập thể: thứ ký ức không thuộc về cá nhân nào mà thuộc về cả nhóm, và được cá nhân tiếp nhận qua chính tư cách thành viên của nhóm. Câu chuyện nghề là cuống nhau nối các thế hệ; nếu đứt, mỗi thế hệ sẽ phải bắt đầu lại từ đầu, và ngôi nhà sẽ chỉ còn là một tòa nhà.

Và hôm nay, những người viết chuyên nghiệp cũng tìm đến. Hướng tới mốc 70 năm (1957-2027), một tuyển tập văn chương về BIDV đang được biên soạn với sự góp mặt của Sương Nguyệt Minh, Chu Lai, Nguyễn Hữu Quý, Lương Ngọc An, Mai Nam Thắng, Bùi Sim Sim, Đỗ Tiến Thụy, Xuân Ba… Nhà thơ Nguyễn Hữu Quý thú nhận ông cảm nhận được ân tình mà BIDV dành cho mình, dù ông chưa từng là khách hàng. Nhà thơ, doanh nhân Trần Đỗ Liêm đúc kết: nguồn vốn của doanh nhân là tiền, nguồn vốn của thi nhân là ngôn từ, và ông may mắn được hưởng cả hai. Nhà thơ Pờ Sảo Mìn nói một câu đáng suy ngẫm: “Không ai chết vì thiếu thơ, nhưng nó có thể giúp một nhà quản lý không trở thành độc tài và một doanh nhân không trở nên trọc phú!” Còn nhà văn Lương Ngọc An gói tất cả vào bốn chữ: “Vấn đề không chỉ là tiền!”.

Khi kho ký ức cần một thiết chế

Nhưng cũng phải nhìn thẳng vào một thực tế: phần lớn những gì đã có trong kho văn nghệ ấy ra đời một cách tự phát, gắn với tâm huyết của những cá nhân cụ thể. Những tuyển tập in số lượng ít. Nhiều ca khúc chưa có bản ghi âm chuẩn. Nhiều hồi ký còn nằm trong ngăn kéo. Walter Ong còn cảnh báo một nguy cơ khác: khi lưu một câu chuyện vào kho, ta có thể “ướp xác” nó, biến lời kể còn ấm hơi người thành một dòng tư liệu lạnh. Kho lưu trữ chỉ sống khi nó được kể lại, hát lại, diễn lại. Khi thế hệ người viết, người kể đi qua, nguồn mạch ấy có nguy cơ đứt đoạn.

Đó là lúc cần đến một thiết chế. Gần hai mươi năm trước, Nghị quyết số 23-NQ/TW ngày 16/6/2008 của Bộ Chính trị đã xác định: “Văn học, nghệ thuật là lĩnh vực rất quan trọng, đặc biệt tinh tế của văn hoá; là nhu cầu thiết yếu, thể hiện khát vọng chân, thiện, mỹ của con người; là một trong những động lực to lớn trực tiếp góp phần xây dựng nền tảng tinh thần của xã hội và sự phát triển toàn diện của con người Việt Nam.” Ngày 21/6/2024, Bộ Chính trị ban hành Kết luận số 84-KL/TW tiếp tục thực hiện nghị quyết ấy; Thủ tướng Chính phủ cụ thể hóa bằng Quyết định số 2640/QĐ-TTg ngày 4/12/2025.

Ngày 18/8/2026, ngành Ngân hàng có Kế hoạch hành động của riêng mình, ban hành kèm Quyết định số 1858/QĐ-NHNN. Kế hoạch đặt mục đích “tiếp tục nâng cao nhận thức, trách nhiệm cho cán bộ, công chức, viên chức, người lao động trong ngành Ngân hàng, nhất là người đứng đầu cấp ủy, tổ chức Đảng, cán bộ lãnh đạo, quản lý về vị trí, vai trò, tầm quan trọng của văn học, nghệ thuật trong sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc”, đồng thời “thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện đối với văn học, nghệ thuật”. Kế hoạch được triển khai theo bốn nhóm nhiệm vụ: tăng cường sự lãnh đạo của Đảng, vai trò của cấp ủy, nhất là người đứng đầu; nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước và tăng cường nguồn lực; phát huy vai trò báo chí, truyền thông và phong trào văn nghệ quần chúng; đẩy mạnh giao lưu, hợp tác quốc tế. Yêu cầu đầu tiên đã rất rõ: bảo đảm 100% cán bộ, công chức, viên chức, người lao động được quán triệt.

Điều đáng chú ý là kế hoạch không chỉ giao việc cho các vụ, cục của Ngân hàng Nhà nước. Các tổ chức tín dụng được giao trực tiếp chủ trì nhiệm vụ xây dựng các nền tảng số phục vụ hoạt động văn hóa, văn học, nghệ thuật, “tạo môi trường để cán bộ, nhân viên tiếp cận, sáng tạo và lan tỏa giá trị văn hóa, văn học, nghệ thuật thông qua không gian thư viện số và các hình thức truyền thông nội bộ hiện đại”. Các cơ sở đào tạo của ngành được giao ưu tiên sản xuất học liệu đa phương tiện - podcast, video ngắn, thực tế ảo - “về di sản văn hóa ngành Ngân hàng”. Hằng năm, các đơn vị báo cáo kết quả về Ngân hàng Nhà nước trước ngày 15/11. Từ đây, văn nghệ trong một ngân hàng không còn chỉ là chuyện “phong trào”, mà trở thành một phần trách nhiệm chính trị của tổ chức, có chủ thể, có sản phẩm, có kiểm điểm hằng năm.

Bốn việc có thể làm ngay

Từ kinh nghiệm của một ngôi nhà, có thể gợi mở bốn việc, tương ứng với bốn nhóm nhiệm vụ của kế hoạch.

Thứ nhất, đưa văn học nghệ thuật vào chương trình làm việc của cấp ủy. Nghị quyết số 61-NQ/ĐU của Đảng ủy BIDV đã đặt chỉ tiêu 100% chi bộ tổ chức ít nhất một kỳ sinh hoạt chuyên đề về thực hành văn hóa. Một kỳ sinh hoạt chi bộ mở đầu bằng bài thơ “Cây Đức”, bằng cuộc đối đáp thầy - trò “Con cháu Bác Hồ, trọn đời trong sạch”, hay bằng câu chuyện cô gái hát trên đỉnh Trường Sơn - đó là cách để sinh hoạt chính trị có hồn, gần gũi mà vẫn sâu sắc, và để giáo dục đạo đức cách mạng đi vào lòng người bằng con đường của cái đẹp.

Thứ hai, số hóa và làm sống lại di sản văn nghệ của ngành. Với BIDV, “di sản văn hóa ngành Ngân hàng” mà kế hoạch nhắc tới đã sẵn có: hai tuyển tập thơ, các tập hồi ký, kho ca khúc, bộ Bản tin hơn 340 số, phim tư liệu. Số hóa chúng, đưa lên các nền tảng nội bộ, làm thành những podcast, video ngắn kể lại câu chuyện đằng sau mỗi bài thơ, bài hát - đó không chỉ là lưu trữ, mà là cách để mỗi cán bộ trẻ, ở bất cứ chi nhánh nào, đều có thể chạm vào ký ức của ngôi nhà chung. Nghiên cứu khoa học về văn hóa doanh nghiệp nhìn từ văn học nghệ thuật cũng cần được đẩy mạnh, để giá trị tinh thần được đọc, được phân tích và trở thành cơ sở cho chính sách.

Thứ ba, phát huy báo chí ngành và phong trào văn nghệ quần chúng. Các bản tin, tạp chí nội bộ có thể mở chuyên mục văn nghệ thường xuyên. Công đoàn, Đoàn Thanh niên có thể tổ chức trại sáng tác, cuộc thi viết, giải thưởng cho cán bộ ngân hàng, đúng tinh thần “kịp thời phát hiện, nhân rộng và biểu dương, khen thưởng” mà kế hoạch đặt ra. Những người như nhạc sĩ Vũ Thạch Hùng, những cây bút hồi ký ở mỗi chi nhánh, chính là hạt nhân của các câu lạc bộ nghệ thuật “nòng cốt làm đại sứ văn hóa”. Và mô hình “đi thực tế sáng tác” cho thấy mời văn nghệ sĩ chuyên nghiệp đến với đời sống ngân hàng vừa có tác phẩm chất lượng, vừa tạo cầu nối giữa ngành với đời sống văn hóa xã hội.

Thứ tư, đưa câu chuyện ngân hàng Việt Nam ra thế giới. Từ năm 1996, bản hành khúc của BIDV đã được dịch sang tiếng Anh. Với những ngân hàng có hiện diện quốc tế, văn học nghệ thuật là một kênh giao lưu mềm mại mà sâu sắc. Những câu chuyện về nghĩa tình, về phụng sự, được kể bằng thơ ca, âm nhạc, điện ảnh, có thể góp phần vào sức mạnh mềm quốc gia mà Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 7/1/2026 của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam đặt ra.

Để những con số tiếp tục cất lời

Nhà thơ Đỗ Trung Lai nói: “Rất ít ngành có được một tập thơ quý như thế này.” Mong rằng, với Quyết định 1858/QĐ-NHNN, điều “rất ít” ấy sẽ dần trở thành “rất nhiều” - không chỉ ở BIDV mà ở mọi tổ chức tín dụng trong cả nước.

Một ngân hàng có thể đo sức mạnh của mình bằng tổng tài sản, lợi nhuận, thị phần. Nhưng cái làm nên bản sắc của nó, cái khiến người ta gắn bó và tự hào, lại nằm ở những thứ không có trong báo cáo tài chính: một câu thơ viết về người thủ quỹ “một xu không màng”, một bài hát vang lên trong đêm Sa Pa, một câu hỏi ngây thơ “Chúng con cảm ơn ai?”. Máy móc rồi sẽ cũ, sản phẩm rồi sẽ bị sao chép, con số rồi sẽ đổi thay từng quý; nhưng phần hồn được bồi đắp qua bảy mươi năm thì không đối thủ nào mua được.

Khi con số biết cất lời, đó là lúc nghề ngân hàng tìm lại được phần hồn của nó: đồng vốn không chỉ sinh lời, mà sinh ra niềm tin, nghĩa tình và khát vọng. Và đó cũng là cách những người làm ngân hàng hôm nay tiếp tục làm “chiến sĩ trên mặt trận văn hóa” như lời Bác dạy, góp phần xây dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho đất nước trong kỷ nguyên vươn mình của dân tộc.

Xem thêm:

> Kỳ 1 - Người làm ngân hàng trong thơ

> Kỳ 2 - Khi ngôn từ bất lực thì âm nhạc lên tiếng