"Chứng thư" lịch sử

Chiến sĩ lực lượng vũ trang và đoàn viên thanh niên trên địa bàn tỉnh tham quan, tìm hiểu tư liệu, hiện vật mộc bản Triều Nguyễn tại gian trưng bày chuyên đề “Lạng Sơn - 195 năm hành trình lịch sử và đổi mới”

Nằm trong khối tài liệu mộc bản Triều Nguyễn, mộc bản sách Đại Nam thực lục chính biên đệ nhị kỷ, quyển 76, mặt khắc 15, 17 ghi chép về việc năm Tân Mão (1831) vua Minh Mệnh cho đổi từ đạo thừa tuyên Lạng Sơn thành tỉnh Lạng Sơn như sau: “Chia định hạt các tỉnh… Lạng Sơn: thống trị 1 phủ là Trường Khánh; 7 châu là Ôn Châu, Thất Tuyền, Lộc Bình, Thoát Lãng, Yên Bác, Văn Quan, Văn Uyên. Năm Tân Mão, Minh Mệnh thứ 12 ”. Như vậy, qua cứ liệu lịch sử này đã đánh dấu mốc quan trọng trong chặng đường phát triển không ngừng của xứ Lạng thời gian qua. 

Mộc bản triều Nguyễn là di sản tư liệu thế giới đầu tiên của Việt Nam được UNESCO công nhận ngày 31/7/2009, gồm 34.618 tấm, là những văn bản chữ Hán - Nôm được khắc ngược trên gỗ để in ra các sách tại Việt Nam vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20. Dưới triều Nguyễn, do nhu cầu phổ biến rộng rãi các chuẩn mực của xã hội, các điều luật bắt buộc thần dân phải tuân theo, để lưu truyền công danh sự nghiệp của các vua chúa, các sự kiện lịch sử..., triều đình đã cho khắc nhiều bộ sách sử và các tác phẩm văn chương để ban cấp cho các nơi. Quá trình hoạt động đó đã sản sinh ra một loại hình tài liệu đặc biệt, đó là mộc bản.

Để phát huy giá trị những tài liệu quý này, năm 2021, Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch đã chỉ đạo Bảo tàng tỉnh phối hợp với Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV (Cục Văn thư và Lưu trữ Nhà nước, Bộ Nội vụ) thực hiện sưu tầm bản dập giấy dó của mộc bản sách Đại Nam thực lục nói về sự kiện thành lập tỉnh Lạng Sơn vào năm Tân Mão (1831) cùng 14 mặt khắc mộc bản liên quan, kèm theo phần dịch thuật phục vụ công tác trưng bày và nghiên cứu. Các tư liệu này đã được giới thiệu tới công chúng qua các triển lãm chuyên đề, tiêu biểu là triển lãm “Lạng Sơn – 190 năm hình thành và phát triển” (năm 2021) và gần đây nhất là triển lãm “Lạng Sơn – 195 năm hành trình lịch sử và đổi mới” khai mạc ngày 30/10 vừa qua.

Ông Nguyễn Gia Quyền, Trưởng phòng Nghiệp vụ Bảo tàng tỉnh cho biết: “Từ năm 2021, đơn vị đã chủ động phối hợp với Trung tâm Lưu trữ Quốc gia IV để tìm kiếm, tiếp cận nguồn sử liệu gốc. Sau khi tiếp nhận các bản dập giấy dó mộc bản, chúng tôi đã thực hiện phục chế, nhân bản để phục vụ trưng bày trực tiếp. Bên cạnh đó, chúng tôi cũng đẩy mạnh tổ chức các cuộc triển lãm chuyên đề tại Bảo tàng tỉnh và đưa các bản dập mộc bản cùng hình ảnh trực quan tuyên truyền tại các xã biên giới, các trường học trên địa bàn. Việc được trực tiếp quan sát hiện vật và nghe giới thiệu ý nghĩa lịch sử đã giúp thế hệ trẻ và Nhân dân thêm hiểu, thêm tự hào về truyền thống quê hương xứ Lạng”.

Trực tiếp tham gia công tác thuyết minh và phục vụ các đợt triển lãm, chị Lương Thúy Hồng, cán bộ Phòng Nghiệp vụ Bảo tàng tỉnh chia sẻ: Đối với Lạng Sơn, những trang mộc bản trong bộ sử Đại Nam thực lục chính biên đệ nhị chính là “chứng thư” lịch sử xác lập mốc thời gian thành lập tỉnh vào năm Minh Mệnh thứ 12 (1831). Qua thực tế thuyết minh tại các cuộc trưng bày, tôi nhận thấy đông đảo Nhân dân, du khách và đặc biệt là các em học sinh rất quan tâm đến hiện vật, nhất là khi được tận mắt quan sát bản dập chữ Hán và nghe giải thích ý nghĩa lịch sử, mọi người đều xúc động và thêm tự hào về truyền thống quê hương Xứ Lạng.

Có mặt tại triển lãm “Lạng Sơn – 195 năm hành trình lịch sử và đổi mới” những ngày cuối tháng 10/2026, theo ghi nhận của phóng viên, khu vực trưng bày tài liệu về mộc bản triều Nguyễn luôn thu hút rất đông người dân và du khách đến tham quan, tìm hiểu. Em Chu Hải Nam, học sinh lớp 8A1, Trường Tiểu học và THCS Lê Quý Đôn chia sẻ: “Được tận mắt quan sát hình ảnh các bản dập Mộc bản Triều Nguyễn và nghe các cô thuyết minh về cột mốc thành lập tỉnh năm 1831, em thấy rất tự hào. Những tư liệu lịch sử gốc quý giá này giúp chúng em hiểu rõ hơn về cội nguồn và càng thêm trân trọng những giá trị mà cha ông để lại, từ đó cố gắng học tập tốt hơn để góp phần xây dựng quê hương sau này.”

Việc giới thiệu nguồn tư liệu mộc bản quý giá đến công chúng đúng vào dịp kỷ niệm 195 năm thành lập tỉnh không chỉ tôn vinh giá trị của di sản tư liệu thế giới, mà còn mang ý nghĩa giáo dục truyền thống sâu sắc.

Về định hướng thời gian tới, bà Nguyễn Thị Thắm, Giám đốc Bảo tàng tỉnh cho biết: “Để các tài liệu mộc bản Triều Nguyễn tiếp tục phát huy giá trị trong đời sống, thời gian tới, Bảo tàng tỉnh sẽ tăng cường đa dạng hóa các hình thức tuyên truyền. Đơn vị chú trọng tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong việc quản lý, khai thác dữ liệu, đồng thời tăng cường tổ chức các hoạt động trưng bày, triển lãm lưu động đưa tư liệu quý về với các địa bàn biên giới, vùng sâu, vùng xa, giúp Nhân dân và thế hệ trẻ dễ dàng tiếp cận, thêm tự hào về lịch sử quê hương.”

Có thể thấy, những tấm Mộc bản Triều Nguyễn mãi là “chứng thư” lịch sử vô giá, ghi dấu mốc thành lập tỉnh năm 1831 và khẳng định bề dày lịch sử của xứ Lạng. Việc gìn giữ và lan tỏa di sản quý báu này chính là tiếp thêm ngọn lửa tự hào, trao truyền khát vọng phát triển cho các thế hệ hôm nay và mai sau.