Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ

Hằng năm, vào mùng 9 tháng 5 âm lịch, con cháu dòng họ Lê dâng hương kính lễ ngày giỗ Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ.

Nội tướng tài giỏi

Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ sinh năm 1383, người làng Bái Đê (Bái Đô), huyện Lôi Dương, phủ Thiện Thiên, trấn Thanh Hoa, nay là xã Lam Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Theo truyện kể dân gian, Trịnh Thị Ngọc Lữ (Lã) là người con gái của Trịnh Quốc Hoàn, một hào trưởng ở trang Bái Đô. Là một trang nữ lưu hương tuyệt sắc giai nhân, 20 tuổi bà về làm dâu nhà họ Lê, sinh được hai người con, con trai trưởng là Tư Tề, con thứ là công chúa Đào Nữ.

Theo Lê triều ngọc phả thì “Thuở hàn vi Lê Lợi chăm lo sách đèn, là bạn học của Nguyễn Thận, Lê Văn An, khi trưởng thành, Lê Lợi giữ chức phụ đạo Khả lam, làm quân trưởng một phường. Nguyễn Trãi, một cận thần của Lê Lợi thường nhắc tới 10 năm nghiên cứu binh thư, binh pháp của ông”. Trong thời gian ấy, bà Trịnh Thị Ngọc Lữ phải lo quán xuyến mọi việc gia đình, ruộng vườn, trang trại và hàng ngàn gia nhân.

Năm 1418, Lê Lợi dựng cờ khởi nghĩa ở Lam Sơn. Nhờ kẻ phản thần dẫn đường, quân Minh đánh thẳng vào hậu cứ Lam Sơn, Mã Kỳ đã bắt bà Phạm Thị Nghiêu - vợ hai của Lê Lợi đem về giam ở thành Đông Quan (Hà Nội). Quãng thời gian đó, theo hầu Lê Lợi là bà Trịnh Thị Ngọc Lữ và Phạm Thị Ngọc Trần. Trong những năm tháng nghĩa quân Lam Sơn hoạt động ở miền núi Thanh Hóa (1418 - 1423), bà Ngọc Lữ cùng với những người thân trong gia đình Lê Lợi đã sẻ chia khó khăn gian khổ cùng nghĩa quân, động viên cổ vũ tinh thần quyết chiến đấu chống giặc đến cùng của các tướng sĩ.

Năm 1424, nghĩa quân Lam Sơn tiến đánh thành Nghệ An, bà Phạm Thị Ngọc Trần tự nguyện làm vật hiến tế thủy thần. Từ đó cho đến ngày cuộc chiến đấu chống quân Minh kết thúc thắng lợi, chỉ còn một mình bà Ngọc Lữ theo hầu Lê Lợi, lo liệu lương thảo, hậu cần cho nghĩa quân chống giặc.

Suốt 10 năm theo chồng chinh chiến, biết bao chiến công thầm lặng của bà đã góp phần to lớn đưa cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Minh đến thắng lợi. Nhà nghiên cứu văn hóa Hoàng Tuấn Phổ đã ca ngợi: “Bà Ngọc Lữ xứng đáng là nội tướng vào bậc tài giỏi nhất trong lịch sử”.

Và lặng lẽ những năm cuối đời

Năm 1428, sau khi đánh bại quân Minh, Lê Lợi lên ngôi Hoàng đế, lấy niên hiệu Thuận Thiên, khôi phục quốc hiệu Đại Việt và chọn Thăng Long (đổi tên thành Đông Kinh) làm kinh đô, chính thức lập nên triều Lê sơ (nhà Hậu Lê).

Vương triều ổn định, năm 1429, Vua Lê Thái Tổ đã sai các đại thần mang kim sách lập con trưởng là Lê Tư Tề làm Quốc vương. Khi đó, quần thần triều đình phải gọi ông là “Quốc vương điện hạ”. Những năm cuối đời, sức khỏe Vua Lê Thái Tổ suy giảm nghiêm trọng. Chính vì vậy, Quốc vương Lê Tư Tề được giao trọng trách nhiếp chính, giải quyết đa số chính sự và thay cha điều hành đất nước. Bà Ngọc Lữ được phong Quốc Thái mẫu. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho người phụ nữ đã đồng cam cộng khổ với nhà vua từ thuở hàn vi.

Gian thờ Thần phi luôn được nhang khói trang trọng.

Vinh quang ấy không kéo dài. Năm 1433, khi Lê Thái Tổ lâm bệnh nặng, ông quyết định truyền ngôi cho người con thứ là Lê Nguyên Long, lúc ấy mới 11 tuổi, tức Vua Lê Thái Tông. Lê Tư Tề bị giáng xuống làm Quận Vương. Từ đó, Trịnh Thị Ngọc Lữ cũng bị giáng từ Quốc Thái Mẫu xuống Quận Mẫu.

Cuộc đời của Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ gắn liền trực tiếp với thăng trầm và số phận của con trai trưởng là Lê Tư Tề. Năm 1438, Vua Lê Thái Tông tiếp tục phế truất Quận vương Tư Tề làm thứ dân, bà Trịnh Thị Ngọc Lữ chỉ còn giữ tước hiệu Thần phi. Kể từ quãng thời gian đó về sau, không có tài liệu nào ghi chép việc bà sống thế nào? Âm thầm lặng lẽ ở hậu cung hay về quê cũ Bái Đô, hoặc đi theo Tư Tề sống nốt những năm tháng còn lại?

Theo Lê Quý Đôn ghi chép trong Đại Việt Thông sử thì Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ mất vào niên hiệu Thái Hòa (1443 - 1453) đời Vua Lê Nhân Tông.

Sách Lam Sơn thực lục ghi rõ là Vua Lê không định vị cho các bà vợ, ai là vợ cả, vợ lẽ. Sau này, hậu thế gọi các bà người là Hoàng hậu, Thần phi... chỉ là sự tôn vinh. Việc Nhân dân gọi bà là Hoàng hậu Trịnh Thị Ngọc Lữ là bởi tấm lòng và công lao của bà sống mãi trong lòng dân. Cũng như nhiều bà vợ của Lê Lợi, việc Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ không có con làm vua nên không được phong làm Hoàng Thái hậu và không được thờ ở trong Thái Miếu.

Lịch sử không thể làm lại. Những thiệt thòi của Thần phi và Quốc vương Tư Tề có thể vẫn là dấu chấm lặng buồn không gì có thể bù đắp. Hậu thế càng bùi ngùi, thương cảm xót xa cho bà thì họ càng kính trọng bà nhiều hơn. Bởi tên tuổi của bà chói lọi không phải chỉ vì là hiền thê trọn đời của Lê Thái Tổ mà chính bà đích thực là một anh hùng nghĩa quân Lam Sơn, người góp phần nhen nhóm cuộc khởi nghĩa vĩ đại nhất trong lịch sử Việt Nam từ ngày đầu đến khi giành thắng lợi.

Tên bà đã được đặt cho tên một con phố ở trung tâm phường Hạc Thành, tỉnh Thanh Hóa. Con cháu họ Lê, bà con quê hương hằng năm, cứ đến ngày mùng 9 tháng 5 âm lịch, đều nhớ về thắp nén tâm hương dâng bà tại đền thờ Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ trong công viên sinh thái tre luồng Thanh Tam.

Bài và ảnh: Kiều Huyền

(Bài viết sử dụng tư liệu trong sách: Thần phi Trịnh Thị Ngọc Lữ và vương triều Lê Sơ (NXB Thanh Hóa, 2012); Khởi nghĩa Lam Sơn (1418-1427), Phan Huy Lê- Phan Đại Doãn, NXB Hồng Đức, 2019).