Giữ mạch nguồn văn hóa (bài 2)

Bài 2: Đưa vốn cổ lên sân khấu

Bài 1: Nối mạch nguồn văn hóa

ĐBP - Từ vốn văn hóa dân gian của các dân tộc Điện Biên, những người đảng viên, nghệ sĩ đã và đang tìm tòi, chắt lọc và sáng tạo bằng ngôn ngữ nghệ thuật mới, để bản sắc vẫn giữ được hồn cốt, đồng thời có sức sống trong đời sống đương đại và đến gần hơn với công chúng trẻ.

Biên đạo múa Nguyễn Tuấn Trung chỉnh sửa động tác cho diễn viên trong tác phẩm mới.

Bằng tác phẩm của mình, nhiều đảng viên văn nghệ sĩ đưa những giá trị truyền thống bước vào đời sống đương đại, để tiếng khèn, câu hát, điệu múa, trang phục và biểu tượng văn hóa quen thuộc tiếp tục hiện diện trong một hình thức mới. Nhạc sĩ Phạm Mạnh Cường, Trưởng đoàn Nghệ thuật tỉnh là một trong những người lựa chọn cách đi ấy. Trong nhiều sáng tác, anh dành sự quan tâm cho đời sống, văn hóa của các dân tộc trên địa bàn tỉnh, chắt lọc những âm hưởng quen thuộc của miền núi để đưa vào tác phẩm mới. Ca khúc “Người Mông ơn Bác” mà nhạc sĩ Phạm Mạnh Cường sáng tác cùng sự đồng hành tác giả Hồng Hạnh, Giàng Thị Ly là một dấu ấn rõ nét. Tác phẩm đã đoạt Giải B, Giải thưởng sáng tác tác phẩm văn học, nghệ thuật, báo chí về chủ đề “Học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh” toàn quốc đợt II, giai đoạn 2021 - 2025.

Trong ca khúc “Người Mông ơn Bác”, màu sắc văn hóa Mông hiện lên khá đậm nét từ cấu trúc giai điệu đến không gian hình ảnh. Những câu nhạc ngắn, nhiều nét luyến láy, âm hưởng ngũ cung gợi liên tưởng đến dân ca và tiếng khèn Mông. Phần đầu tác phẩm được triển khai chậm rãi, giàu tính tự sự, như lời kể từ núi rừng, bản làng về những năm tháng đã qua. Khi tiết tấu dần trở nên tươi sáng, rộn ràng, bức tranh cuộc sống mới cũng mở ra với tiếng khèn, chợ phiên, sắc màu váy áo và niềm vui của con người giữa bản làng đang đổi thay…

Nhạc sĩ Phạm Mạnh Cường chia sẻ: Chất liệu dân gian ở đây không xuất hiện như những chi tiết trang trí mà được hòa vào mạch giai điệu, hình ảnh và cảm xúc để tạo nên bản sắc riêng cho tác phẩm. Từ không gian văn hóa Mông, ca khúc hướng đến tình cảm của người dân vùng cao với Đảng, với Bác Hồ; lòng biết ơn được chuyển tải bằng chính âm thanh, hình ảnh gần gũi với đời sống của cộng đồng.

Đáng chú ý, tác phẩm có phần lời tiếng Mông do Giàng Thị Ly chuyển ngữ. Khi ca khúc được cất lên bằng chính tiếng nói của cộng đồng mà tác phẩm phản ánh, khoảng cách giữa sáng tạo nghệ thuật và đời sống được rút ngắn. Những giá trị văn hóa truyền thống vì thế tiếp tục được lan tỏa trong một hình thức mới, gần gũi với công chúng hôm nay.

Nếu nhạc sĩ Phạm Mạnh Cường tìm về âm hưởng tiếng khèn, dân ca Mông thì ở một loại hình nghệ thuật khác, biên đạo múa Nguyễn Tuấn Trung, Đoàn Nghệ thuật tỉnh lại khai thác chất liệu văn hóa Thái để tạo nên ngôn ngữ sân khấu. Một chiếc má hính, vài nhành hoa ban, sắc màu trang phục Thái và những chuyển động được tính toán trên sân khấu, biên đạo múa Nguyễn Tuấn Trung đã tạo nên tác phẩm “Má Hính Nhịp Xuân”.

Với tác phẩm này, anh lựa chọn văn hóa dân gian Thái làm mạch chính. Má hính trở thành đạo cụ xuyên suốt, đi cùng trang phục truyền thống và ngôn ngữ múa mang đặc trưng văn hóa Thái. Trên đạo cụ ấy, anh đưa thêm hình tượng hoa ban bằng những cánh hoa được tạo hình, gắn kết hai hình ảnh gần gũi với Điện Biên trong cùng một tác phẩm. Theo Tuấn Trung, văn hóa Thái là một phần quan trọng tạo nên bản sắc địa phương, còn hoa ban đã trở thành hình ảnh gợi nhớ về vùng đất Điện Biên. Bởi vậy, khi đưa hai yếu tố ấy vào tác phẩm, anh muốn câu chuyện về con người, văn hóa và thiên nhiên Điện Biên được kể bằng chuyển động, âm nhạc và tạo hình sân khấu.

Nhưng người biên đạo cũng hiểu rằng lấy chất liệu dân gian đưa lên sân khấu chưa phải đã là bảo tồn. Nếu thay đổi quá nhiều, tác phẩm có thể mất đi hồn cốt. Nếu giữ nguyên mọi thứ, nghệ thuật khó tạo được sức hấp dẫn mới với công chúng hôm nay. Bởi vậy, nguyên tắc Tuấn Trung đặt ra cho mình là giữ những giá trị cốt lõi trong âm nhạc, đạo cụ, trang phục và tinh thần của tác phẩm; phần sáng tạo được dành cho cách dàn dựng, ngôn ngữ múa và hình thức thể hiện. “Người đảng viên, nghệ sĩ phải nhận thức rõ trách nhiệm trong gìn giữ, bảo tồn và lan tỏa những giá trị văn hóa truyền thống, đặc biệt là đưa văn hóa đến gần hơn với thế hệ trẻ. Khi nghệ nhân vẫn nhận ra nét văn hóa của dân tộc mình và người trẻ cảm thấy gần gũi, hấp dẫn thì đó là sự làm mới thành công” - biên đạo múa Nguyễn Tuấn Trung cho biết

Năm 2026, sau quá trình sắp xếp tổ chức bộ máy của ngành văn hóa, hoạt động của Đoàn Nghệ thuật tỉnh được mở rộng. Chi bộ Đoàn Nghệ thuật tỉnh hiện có 40 đảng viên. Cùng hoạt động nghệ thuật chuyên nghiệp, đơn vị tiếp nhận thêm chức năng tuyên truyền lưu động và văn hóa cơ sở, mở rộng phạm vi phục vụ tới vùng sâu, vùng xa.

Nhạc sĩ Phạm Mạnh Cường cho biết thêm: “Dù chức năng, lực lượng và quy mô hoạt động thay đổi, nhiệm vụ gìn giữ bản sắc văn hóa các dân tộc vẫn là công việc Đoàn thực hiện thường xuyên. Các nhạc sĩ, biên đạo, đặc biệt là đảng viên trong Chi bộ luôn nêu cao trách nhiệm của mình, tiếp tục tìm tòi chất liệu văn hóa của người Thái, Mông, Khơ Mú, Hà Nhì, Dao, Lào và các dân tộc khác để sáng tác, dàn dựng. Trong chương trình nghệ thuật mới được xây dựng, hơn 10 tác phẩm múa, âm nhạc, ca khúc đều khai thác những lớp chất liệu văn hóa dân tộc khác nhau. Người nghệ sĩ đã và đang trở thành chiếc cầu giữa di sản và công chúng”.

Tuy nhiên, càng đi sâu vào kho tàng văn hóa, những người làm nghề càng nhìn rõ những khoảng trống đáng lo. Theo nhạc sĩ Phạm Mạnh Cường, chất liệu văn hóa Thái, Mông, Khơ Mú, Hà Nhì khá phong phú để nghệ sĩ nghiên cứu, khai thác. Nhưng với một số dân tộc như Kháng, Phù Lá, Si La, việc tìm lại làn điệu, giai điệu và những yếu tố văn hóa truyền thống ngày càng khó. Đó cũng là lý do việc bảo tồn cần đi trước một bước. Khi nghệ nhân còn, ký ức còn, người làm nghiên cứu còn có thể tìm về cộng đồng để ghi chép, học hỏi. Khi lớp ký ức ấy mất đi, khoảng trống để lại rất khó lấp đầy…

Từ thực tiễn sáng tạo nghệ thuật có thể thấy, người nghệ sĩ vừa là chủ thể gìn giữ, vừa là lực lượng tiên phong đưa các giá trị văn hóa truyền thống vào đời sống mới. Để vai trò ấy được phát huy bền vững, cần có định hướng đúng, cơ chế phù hợp và sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị. Khi trách nhiệm nêu gương của đảng viên gắn với chủ trương và nguồn lực thực hiện, văn hóa mới có thể thực sự trở thành sức mạnh nội sinh và động lực phát triển.

Bài, ảnh: Diệp Chi