Gạch vỡ Kinh kỳ

Vết thương trên hộ thành hào

Trong cơn mưa lũ tơi bời khắp miền Trung, tối ngày 2/11/2025, đoạn tường thành dài khoảng 15m của Hoàng thành Huế nằm gần cổng Hòa Bình, đoạn qua đường Đặng Thái Thân, bất ngờ đổ sập, khiến nhiều người xót xa. Người ta nói mấy trăm năm mưa nắng bão bùng, mấy mươi năm chiến tranh bom đạn vậy mà nó “có răng mô, chừ mưa gió ni là sụp!”. Không biết có ai chứng kiến phút đoạn hộ thành hào đổ sập không, nhưng với nhiều người yêu Huế, yêu di sản Huế, khoảnh khắc những mạch tường bung ra, những viên gạch rơi xuống, viên còn nguyên, viên vỡ nát, có lẽ là một nỗi đau pha lẫn bất lực trước một phần ký ức của Huế vừa đổ xuống theo mưa lũ.

Đoạn tường hào được sửa chữa khiến cộng đồng có nhiều ý kiến trái chiều về sự tương phản. Ảnh theo Báo Tiền Phong.

Đoạn hộ thành hào ấy, bao bọc và là một phần của di sản trăm năm Kinh thành. Khu vực này sau đó đã được tu bổ khẩn cấp bằng những viên gạch vồ và lớp vữa truyền thống. Nhưng khi hoàn thành, đứng trước bức tường thành vừa phục dựng, nhiều người yêu Huế, yêu di sản Huế thở than sao nhìn “xốn xang con mắt”. Bởi trong mặc định của nhiều người, bức thành hào luôn cổ kính, trầm mặc với những rêu phong phai úa, thế mới đúng là di sản Huế.

Lại nhớ khi trùng tu chùa Cầu ở Hội An, người ta cũng thảng thốt vì “mới quá”, lo lắng đánh mất vẻ cổ kính và “lệch nhịp” với phố Hội hơn 600 năm tuổi. Chỉ bởi người ta nhìn không quen mắt. Mấy ai biết rằng, điểm mấu chốt của việc trùng tu chùa Cầu là giữ đúng vị trí hiện trạng, nguyên bản kiến trúc và kết cấu chịu lực. Như vậy, việc trùng tu đã “giữ đúng được giá trị cốt lõi” về mặt di sản kiến trúc cũng như văn hóa và lịch sử của công trình.

Việc tu bổ đoạn tường hộ thành hào cũng vậy, chủ đầu tư cùng đơn vị thi công đã tận dụng tối đa những vật liệu nguyên thủy, kết hợp với vật liệu mới sản xuất theo phương pháp truyền thống. Đây không chỉ giảm lãng phí nguồn lực mà còn là cách giữ lại một phần lịch sử, bởi không ít những viên gạch Hoàng thành được dùng lại có từ thuở sơ khai, từng rời ra trước sự khắc nghiệt của thời tiết, nay được trở lại đúng sứ mệnh vốn có. Nhưng giữa mảng tường rêu phong hàng trăm năm tuổi, phần mới tu bổ khẩn cấp hiện lên tươi mới, tạo nên sự tương phản rõ rệt. Thấy lạc điệu thị giác, người ta lên tiếng, điều đó cũng là lẽ thường.

Khi di sản được chữa lành

Ông Hoàng Việt Trung, Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế cho biết, đoạn hộ thành hào bị sập dài 14,2m, cao trung bình 4,3m. Tuy nhiên, qua kiểm tra kết cấu, các đơn vị chuyên môn xác định cần tháo dỡ thêm những phần tường lân cận không còn bảo đảm ổn định. Vì vậy, phạm vi tu bổ được mở rộng lên 21,3m, tăng thêm 7,1m so với khu vực sập đổ ban đầu. Quá trình tu bổ ưu tiên áp dụng các phương pháp truyền thống, tận dụng vật liệu cũ như gạch vồ, đá ong để bảo đảm tính kế thừa của di tích. Tường thành được xây bằng gạch vồ tái sử dụng kết hợp gạch mới, bề mặt hoàn thiện bằng vữa tam hợp theo thiết kế được phê duyệt.

Đoạn hộ thành hào ở kinh thành Huế bị sập đổ

Đoạn hộ thành hào sau tu bổ khẩn cấp đã được nghiệm thu vào sử dụng cuối tháng 5/2026. Nhiều người đòi hỏi trùng tu di sản phải giữ được rêu phong, nhưng không mấy ai nhọc công tìm hiểu về tính chân xác của công tác bảo tồn và trùng tu di sản trăm năm. Khi “vết thương” di sản được chữa lành, nó cũng cần có thời gian để thích nghi, hòa vào “cơ thể”. Mảng tường thành tươi mới chính là một “vết thương” mới, chưa thể ngay lập tức nhuốm màu thế kỷ. Chùa Cầu ở Hội An cũng cần thời gian để nhìn “thuận mắt” hơn sau trùng tu, thì hộ thành hào cũng vậy.

Trong quá trình tu bổ chùa Cầu, kiến trúc sư Tôn Thất Liêm từng trả lời báo chí và cộng đồng rằng, tất cả cần phải trải qua sự phong hóa theo thời gian bởi sự khắc nghiệt của thời tiết như nắng, mưa, gió bão... thì công trình mới có được sự “rêu phong”, “cũ kỹ” cần thiết. Bởi vậy sẽ rất lạ lùng nếu đòi hỏi công trình mới trùng tu phải đạt độ cổ kính rêu phong như di tích mấy trăm năm tuổi chỉ sau vài ngày.

Huế là đô thị di sản, nơi mỗi viên gạch, tấm ngói, sắc màu đều mang chiều sâu ký ức lịch sử. Vì thế, mọi thay đổi đều dễ gây tranh luận, nhưng cũng cho thấy sự quan tâm của cộng đồng với di sản. Kinh thành Huế là Di sản thế giới UNESCO. Theo Văn kiện Nara về tính Chân xác (1994), bảo tồn phải tôn trọng thiết kế, vật liệu, kỹ thuật và những giá trị nguyên gốc của di sản. Bởi vậy, bảo tồn không phải là tạo ra vẻ cũ kỹ, mà là gìn giữ tối đa yếu tố nguyên gốc, gia cố phần hư hỏng và phục hồi bằng vật liệu, kỹ thuật phù hợp. Công tác trùng tu hộ thành hào cũng được thực hiện theo nguyên tắc đó.

Ông Trần Thanh Bình, thành viên Hội đồng Khoa học bảo tồn di sản Huế nhận định, nguyên gốc tường thành thời Nguyễn có màu vàng. Tuy nhiên, sau hàng trăm năm chịu tác động của khí hậu và môi trường, phần lớn đã chuyển sang các gam màu khác. Từ thực tế đó, các đơn vị chuyên môn thống nhất lựa chọn màu tro cho đoạn tường mới thay vì phục hồi màu vàng nguyên gốc. Giải pháp này nhằm tạo cảm giác hài hòa với hiện trạng chung của hệ thống thành cổ. Màu tro trấu như thí điểm mặt trong đoạn tường mới tu bổ vẫn chưa thật hòa hợp với “màu thời gian” của tường thành nguyên bản nên cần tiếp tục xử lý thêm.

Huế là đô thị di sản mà ở đó mỗi viên gạch, tấm ngói hay sắc màu đều mang trong mình chiều sâu ký ức lịch sử

Các nhà chuyên môn đều nhận định, nếu để phù hợp với thị hiếu của số đông, việc thuê họa sĩ vẽ màu tạo hiệu ứng cũ kỹ rất dễ nhưng đây là giải pháp không phù hợp với nguyên tắc tu bổ di tích. Màu sắc của di tích phải là màu tự thân của vật liệu, trải qua mưa nắng và thời gian mới xuống màu tự nhiên. Nếu người thợ sử dụng vật liệu mới rồi cố tình nhuộm màu cho cũ đi hay tạo lớp rêu phong giả để trông “hợp mắt” với không gian xung quanh mới là điều đáng lo. Bởi lúc đó, bảo tồn di sản không còn được dẫn dắt bằng tinh thần khoa học mà chỉ là sự chiều chuộng những cảm nhận thị giác của số đông, đó là điều phản khoa học.

Việc phục hồi di sản dù thế nào cũng không thể tránh làm cho di tích có phần “mới” ra, nhưng điều quan trọng là đã giữ gìn được tính nguyên gốc, bảo đảm tính nguyên tắc trong tu bổ di tích và phù hợp với bản chất vốn có. Người làm bảo tồn luôn biết, thời gian là thứ quyết định màu sắc của vật liệu, khi mưa, nắng, độ ẩm, rêu phong, bụi đất… sẽ làm dịu màu sắc tươi mới vừa được thực hiện. Những gì “xốn xang con mắt” hôm nay rồi sẽ hòa mình vào tổng thể di tích. Hãy để thời gian nhuốm màu tường thành sau phục dựng, như nó từng làm với mọi di sản.