Thái Miếu dần hồi sinh

 Bình phong của di tích Thái Miếu đã cơ bản hoàn thành.

Từ những dấu tích còn lại

Thái Miếu nằm ở góc Đông Nam bên trong Hoàng thành - Đại Nội Huế, đối xứng với Thế Miếu theo nguyên tắc “tả chiêu, hữu mục”, là nơi thờ các vị chúa Nguyễn.

Được xây dựng từ năm 1804 dưới thời Vua Gia Long, Thái Miếu từng là một quần thể kiến trúc quy mô lớn, nơi diễn ra các nghi lễ quan trọng của triều đình, trong đó có lễ tế tổ tiên và các nghi lễ gắn với Nhã nhạc cung đình.

Theo sử liệu, sau năm 1945, khi Triều Nguyễn cáo chung, các công trình tại đây vẫn được gìn giữ, bảo quản khá tốt. Năm 1947, chiến tranh đã làm Thái Miếu cùng nhiều công trình trong Hoàng thành bị phá hủy nghiêm trọng, gần như trở thành bình địa, chỉ còn một số dấu tích nền móng và công trình phụ.

Năm 1972, Hội đồng Trị sự Nguyễn Phước tộc, đứng đầu là bà Từ Cung - mẹ Vua Bảo Đại, dựng một tòa nhà trên nền Thái Miếu cũ để phục vụ thờ tự. Công trình này có quy mô nhỏ hơn nhiều so với kiến trúc nguyên gốc và sử dụng một số vật liệu hiện đại.

Đến nay, khu vực Thái Miếu còn ba công trình chính gồm Thái Tổ Miếu, điện Long Đức và điện Chiêu Kính. Trong đó, Thái Tổ Miếu gần như đổ nát; điện Long Đức đã được trùng tu và điện Chiêu Kính được phục dựng năm 2013.

Theo Giám đốc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế Hoàng Việt Trung, việc phục hồi tổng thể Thái Miếu nhằm khôi phục cấu trúc không gian và các giá trị lịch sử, kiến trúc của một khu vực quan trọng trong Hoàng thành.

Dự án được HĐND tỉnh nay là HĐND thành phố thông qua chủ trương đầu tư năm 2021 và chia thành hai đợt, trong đó đợt 1 tập trung tu bổ các công trình xuống cấp, từng bước xóa bỏ không gian hoang phế tại khu vực Thái Miếu.

Khởi công tháng 10/2024, dự án Bảo quản, tu bổ, phục hồi và tôn tạo tổng thể di tích Thái Miếu đợt 1 có tổng mức đầu tư 52 tỷ đồng, thời gian thực hiện 4 năm, hiện đạt khoảng 85% khối lượng. Theo Ban Quản lý Dự án Di tích Cố đô Huế, công trình dự kiến hoàn thành vào cuối tháng 12/2026, sớm hơn khoảng 20 tháng so với kế hoạch.

Tại khu vực thi công dự án, nhiều hạng mục đã cơ bản hoàn thành, như Bình phong, Hiển Thừa Môn và Túc Tướng Môn đạt 99%, tường thành 93%, nền móng Thái Tổ Miếu 92%. Hiện công tác tu bổ đang bước vào giai đoạn hoàn thiện tại các cổng Thái Miếu Môn, Quang Hy Môn và Diên Hy Môn, trong đó có các phần sơn son, bả màu theo phương pháp truyền thống.

Các hạng mục còn lại gồm Điện Mục Tư, Thổ Công Từ, Tả - Hữu Tùng Tự, Tuy Thành Các, sân và đường dạo đang được thi công đồng thời, dự kiến hoàn thành trong quý III/2026.

Quá trình thi công cũng làm phát lộ thêm một số dấu tích kiến trúc. Ông Lê Nghi Minh Hiếu, phụ trách dự án thuộc Ban Quản lý Dự án Di tích Cố đô Huế thông tin, khi đào nền móng, đơn vị thi công phát hiện bồn cây cảnh và một số nền móng có kích thước lớn hơn so với dấu tích còn thấy trên bề mặt.

“Trước đây khu vực Thái Miếu bị cây cỏ che phủ, trong khi công tác khảo cổ trước đó chủ yếu tập trung vào các hạng mục chính. Khi bóc tách nền móng, những dấu tích mới được phát lộ. Qua đó, đơn vị đã rà soát, điều chỉnh kích thước một số chi tiết theo hiện trạng phát hiện, nhưng chức năng công trình và các yếu tố cơ bản không thay đổi”, ông Hiếu nói.

Riêng đối với hoa văn, họa tiết trang trí, con giao, con giống… việc phục hồi được đối chiếu từ hình ảnh, tư liệu lịch sử với hồ sơ đã được phê duyệt và ý kiến chuyên gia, cơ quan chuyên môn.

Một số chi tiết ô hộc ở nền móng cũng được phát hiện sau khi bóc lớp che phủ từ những lần tu bổ trước (dưới thời Đức Từ Cung). Các dấu tích còn lại được giữ nguyên để làm cơ sở phục hồi những phần tương đồng.

 Diên Hy Môn đang dần hoàn thiện.

Hoàn thiện cơ sở khoa học

Cùng với việc tu bổ các hạng mục hiện hữu, công tác chuẩn bị phục hồi Thái Tổ Miếu đang được đơn vị thi công đẩy nhanh.

Theo ông Phùng Văn Hoàng, Giám đốc Ban Quản lý Dự án Di tích Cố đô Huế, việc nghiên cứu, sưu tầm tư liệu lịch sử phục vụ phục hồi Thái Tổ Miếu cơ bản hoàn thiện. Cơ sở dữ liệu và các luận cứ khoa học đã được xây dựng, làm nền tảng cho bước chuẩn bị đầu tư.

Trung tâm sẽ hoàn thiện hồ sơ, thực hiện các thủ tục thẩm định, phê duyệt theo quy định, phấn đấu hoàn thành công tác chuẩn bị đầu tư trong năm 2026 và khởi công vào quý I/2027, ngay sau khi hoàn thành giai đoạn 1, đợt 1.

Dự án phục hồi công trình chính Thái Tổ Miếu có tổng mức đầu tư 220,7 tỷ đồng, thời gian thực hiện 4 năm.

Tổng thể di tích Thái Miếu gồm 13 hạng mục, được bố trí theo nguyên tắc kiến trúc Triều Nguyễn. Trong đó, Thái Tổ Miếu là công trình bằng gỗ lớn nhất trong tất cả các cung điện được xây dựng dưới Triều Nguyễn, mang đặc trưng kiến trúc trùng thiềm điệp ốc, nổi bật với kết cấu chồng rường giả thủ.

Dù phần lớn công trình đã bị phá hủy, hệ thống nền móng còn lại cùng các tư liệu lịch sử là cơ sở quan trọng để phục hồi Thái Tổ Miếu và tái hiện một trong những công trình thờ tự quan trọng của Triều Nguyễn.

“Sau khi hoàn thiện, khu vực Thái Miếu sẽ góp phần tái hiện không gian nghi lễ, phát huy các giá trị di sản văn hóa phi vật thể, đồng thời trở thành điểm nhấn trong khai thác du lịch khu vực Thái Miếu - Triệu Miếu và không gian Hoàng thành”, ông Hoàng Việt Trung thông tin.

Trong giai đoạn 1, đợt 1, dự án ưu tiên tu bổ các công trình xuống cấp nghiêm trọng, có nguy cơ sập đổ, đồng thời xóa bỏ không gian hoang phế tại khu vực tôn nghiêm này. Khi hoàn thành, dự án sẽ tạo thêm một điểm tham quan về cảnh quan và kiến trúc, trước khi công trình chính Thái Tổ Miếu được phục hồi trong giai đoạn tiếp theo.