Kỳ 1: Để văn chương cất tiếng

Hà Nội lung linh trong văn chương

Từ xưa đến nay, có rất nhiều tác phẩm văn chương viết về Hà Nội, ca ngợi văn hóa, nết ăn nết ở, thú chơi tao nhã của người Thủ đô. Từ năm 1952 Vũ Bằng đã thể hiện tình yêu Hà Nội qua “Miếng ngon Hà Nội” và “Thương nhớ mười hai”. Nhà văn Thạch Lam có bút viết về Hà Nội là “Hà Nội 36 phố phường”. Đây là một tập bút ký cũng cực kỳ nổi tiếng và tinh tế được tập hợp lại từ những bài viết trên báo Ngày nay sau khi ông qua đời. Còn Nguyễn Tuân, ông sinh ra ở làng Mọc, nay thuộc phường Nhân Chính, quận Thanh Xuân, TP. Hà Nội. Ông cầm bút từ khoảng đầu năm 1935, nổi tiếng từ năm 1938 với các tác phẩm truyện ngắn hoài cổ, tùy bút, bút ký có phong cách độc đáo như: “Vang bóng một thời”, “Tóc chị Hoài”, “Nguyễn”… Sau năm 1945, Nguyễn Tuân nhiệt tình tham gia cách mạng và kháng chiến, “Sông Đà”, “Hà Nội ta đánh Mỹ giỏi”…

Một số áng văn về Hà Nội

Đọc tác phẩm của các nhà văn, độc giả ngày nay vẫn còn rưng rưng xúc động, có nhiều cảm quan về một Hà Nội xưa giàu bản sắc. Hay nói đến nhà văn Tô Hoài, người ta nghĩ đến một nhà văn có tố chất riêng của người Hà Nội, sống, gắn bó và viết về Hà Nội. Ông có rất nhiều kỷ niệm sâu sắc với Hà Nội trước cách mạng cũng như trong hai cuộc kháng chiến chống Pháp và chống Mỹ. Ông thuộc rất nhiều ca dao tục ngữ, truyền thuyết dân gian. Có thể nói, trong ông có một kho tàng bách khoa về cuộc sống và con người Hà Nội.

Tiếp đến, những người yêu Hà Nội, viết về Thủ đô và thuộc từng con ngõ của Hà Nội không thể không nhắc đến, đó là nhà văn Băng Sơn. Cái tài của Băng Sơn, theo các nhà phê bình văn học, là ông viết kỹ, tinh tế về Hà Nội. Khi ông viết về món ăn Hà Nội với tập tùy bút “Thú ăn chơi người Hà Nội”, một lần nữa ông khiến các món ăn ở Hà thành dậy mùi thơm.

Phải khẳng định, kho tàng văn hóa ẩm thực, nét độc đáo về văn hóa, tính cách người Tràng An đã được khơi mở ở nhiều khía cạnh, giúp cho không chỉ người dân trong nước mà khách quốc tế đến với Hà Nội, đều có thể tìm thấy trong văn Băng Sơn. Ngày ông còn sống, thi thoảng đến thăm, ông tâm sự: “Với một nhà văn, khi giới thiệu một món ăn nào đó thì không phải đi miêu tả cách chế biến, mà làm sao cho họ cảm nhận được cái đẹp văn hóa chất chứa trong từng món ăn. Nếu ăn chỉ nhằm cho no bụng là anh phàm phu tục tử. Ăn cũng phải đẹp, mới là văn hóa”.

Nếu để nói về những kỷ niệm sâu sắc, thì có lẽ, Hà Nội là nơi chất chứa nhiều nhất kỷ niệm của ông. Từng ngôi nhà cổ, từng con phố, từng hàng cây hay dáng hào hoa thanh lịch thiếu nữ thuở nào… đã đúc kết nên một Băng Sơn đầy hoài cảm phố phường. Quan niệm nghệ thuật của ông là nhà văn phải làm cho cuộc đời đẹp hơn, giúp thành phố vì hòa bình được đông đảo du khách quốc tế biết đến, thương hiệu Hà Nội được hội nhập.

Có những cái rất gần gũi, ai cũng biết, nhưng chỉ nhà văn là phát hiện ra nó có điều gì đó đặc biệt. Và chính ông là người đã phát hiện ra vẻ đẹp của hoa sữa, hoa sưa, cây lộc vừng ở Hà Nội để rồi người ta yêu hoa, cứ tìm đến mà ngắm, hoa thành đặc trưng, thành cái hồn của từng con phố. Những cây cối, loài hoa vốn đã mang trong mình vóc dáng diễm lệ, qua ngòi bút của ông, cây cối, hoa trái càng trở nên đẹp đẽ hơn, người ta lại cất công đi tìm. Dẫu chỉ để ngắm chơi, và nhận ra rằng, xung quanh mình vẫn còn nhiều điều đẹp đẽ.

Giúp văn chương Hà Nội vươn mình

Hiện nay, Hà Nội vẫn trở nên lung linh, có những vẻ đẹp trầm lắng trong văn Đỗ Phấn, Nguyễn Việt Hà, Nguyễn Ngọc Tiến, Nguyễn Trương Quý… Họ là những nhà văn nhiều tìm tòi, đổi mới văn phong, đổi mới cách nhìn trong khi Hà Nội phát triển mở rộng, giao lưu văn hóa, gìn giữ và phát triển các di sản văn hóa vật thể và phi vật thể, song vẫn vươn mình ra thế giới.

Thiếu nữ Hà Nội thanh lịch

Nhà văn Nguyễn Ngọc Tiến, người đã vinh dự nhận Giải thưởng Vì tình yêu Hà Nội vào năm 2012, cho biết: Là người con của Hà Nội, cần phải có trách nhiệm làm việc, cống hiến, phát huy những giá trị của thành phố bằng việc làm cụ thể, tích cực trên tinh thần thầm lặng”.

Ở một khía cạnh khác, việc dịch văn chương Việt Nam, trong đó có văn chương viết về Hà Nội ra tiếng nước ngoài và phát hành tại các nước trên thế giới cũng cần được chú trọng. Đây là công việc gian nan, vất vả, mà theo nhà thơ Nguyễn Quang Thiều, Phó chủ tịch Hội Nhà văn Việt Nam, là cần có sự phối hợp của nhiều cấp, ngành. Tiếp theo đó là huy động các nguồn lực cùng trí tuệ, tài năng của các chuyên gia. “Việc đầu tư tiền bạc cho dịch và quảng bá văn chương Việt Nam ra thế giới, để giao lưu, quảng bá, hội nhập không tốn kém. Nhưng chúng ta phải dám nghĩ, dám làm. Chúng ta cũng phải tính đến thị hiếu bạn đọc ở các quốc gia. Tất cả liên quan đến một chiến lược văn hóa lâu dài”, nhà thơ Nguyễn Quang Thiều nhấn mạnh.

Nhìn nhận một quá trình, năm 2016, Chính phủ ban hành Chiến lược phát triển các ngành công nghiệp văn hóa Việt Nam đến năm 2020, tầm nhìn đến năm 2030. Triển khai Chiến lược phát triển công nghiệp văn hóa của Chính phủ, Hà Nội là địa phương đi tiên phong trong cả nước trong việc nghiên cứu, xây dựng Đề án “Đánh giá, đề xuất các giải pháp phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô trong thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế”.

Văn chương là một thành tố của văn hóa. Phát triển văn chương là phát triển văn hóa. Như nhà nghiên cứu văn hóa Nguyễn Vinh Phúc từng nhận định. Tiếp tục những cống hiến cho Hà Nội, nhà văn hóa Hữu Ngọc đã có hơn 70 năm cầm bút viết sách, viết báo, “xuất nhập khẩu” văn hóa Việt Nam. Với vốn kiến thức sâu rộng của mình, ông là người bắc cầu nối quảng bá văn hóa dân tộc ra thế giới, trong đó có một phần quan trọng về Hà Nội. Đến nay, trong số 34 cuốn sách về di sản văn hóa, văn chương Việt Nam mà ông đã viết bằng tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Đức, trong đó có 7 quyển viết riêng về Hà Nội. Nhà văn hóa Hữu Ngọc được trao giải thưởng Vì tình yêu Hà Nội năm 2017, ghi nhận những đóng góp to lớn của ông cho Thủ đô.

Nói gì thì nói, việc xuất khẩu văn chương Việt Nam, trong đó có văn chương Hà Nội còn phải đối diện với nhiều khó khăn. Song, cứ đi sẽ có đường. Khi nhà văn “gặp” được các nhà quảng bá, chúng ta có quyền hy vọng vào nền văn chương nước nhà đứng được trong nền văn chương thế giới.

Kỳ 2: Sự thăng hoa của hội họa