Hương ước - nếp làng xứ Quảng

Một góc làng quê xứ Quảng. Ảnh: Minh Triết

Từ nhu cầu tự quản đến “nếp làng”

Trong đời sống làng xã Việt Nam xưa nay, hương ước là những quy ước do cộng đồng đặt ra và cùng thực hiện, nhằm điều chỉnh các quan hệ, duy trì trật tự chung. Bên cạnh hương ước còn có các tên gọi như khoán ước, lệ làng, điều lệ… Dù khác tên gọi, điểm chung là xác lập những nguyên tắc về nghĩa vụ, cách ứng xử và trách nhiệm của mỗi thành viên đối với cộng đồng. Hương ước ra đời từ nhu cầu tự quản của làng xã, bổ sung những quy định cụ thể mà pháp luật khó bao quát hết, từ tế lễ, cưới hỏi, tang ma đến khuyến học, bảo vệ tài sản chung, giúp đỡ nhau khi hoạn nạn và giữ gìn “nếp làng”.

Đặt hương ước trong lịch sử phát triển xứ Quảng, ý nghĩa ấy càng rõ nét. Một bộ phận quan trọng cư dân người Việt ở xứ Quảng có nguồn gốc từ những đợt di dân về phương Nam trong tiến trình mở cõi kéo dài nhiều thế kỷ. Những lưu dân từ Thanh - Nghệ - Tĩnh và đồng bằng Bắc Bộ vào vùng đất mới, cùng quá trình giao lưu với các cộng đồng cư dân bản địa, đã góp phần hình thành diện mạo văn hóa đa dạng của xứ Quảng.

Trên vùng đất mới, làng xã không chỉ là nơi an cư mà còn là nơi lập nghiệp, khai khẩn đất đai, làm thủy lợi, chống thiên tai, giữ gìn an ninh và bảo vệ thành quả lao động. Trong hoàn cảnh ấy, tinh thần cộng đồng trở thành nhu cầu thiết yếu. Hương ước, khoán ước vì thế không đơn thuần là những điều khoản mang tính ràng buộc mà còn phản ánh kinh nghiệm tổ chức cuộc sống của nhiều thế hệ cư dân.

Qua các thời kỳ, hương ước được ghi chép bằng Hán - Nôm dưới thời phong kiến; thời Pháp thuộc, bên cạnh chữ Hán - Nôm đã xuất hiện chữ Quốc ngữ; còn hương ước hiện nay chủ yếu sử dụng chữ Quốc ngữ. Không chỉ ghi lại những quy định của cộng đồng, hương ước còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa, trong đó các quy định về tế lễ thể hiện ý thức hướng về nguồn cội, tưởng nhớ tiền nhân và đạo lý “uống nước nhớ nguồn”.

Trang 2 và 3 của Mười điều lệ làng Cẩm Phô do Nguyễn Tường Tiếp sơ thảo. Ảnh: Hồng Việt

Từ gia đình, làng xóm đến tinh thần cộng đồng

Các quy định về cưới hỏi, tang ma cho thấy sự coi trọng trách nhiệm của gia đình, tộc họ và cộng đồng. Cưới hỏi, tang lễ không chỉ là việc riêng của mỗi gia đình mà còn là dịp thể hiện đạo hiếu, tình thân và tình làng nghĩa xóm qua sự thăm hỏi, phúng viếng, sẻ chia. Dù một số lệ tục xưa còn nặng về nghi thức, thứ bậc hoặc gây tốn kém, giá trị đáng lưu giữ hôm nay chính là tinh thần hiếu nghĩa và sự tương trợ cộng đồng.

Hương ước cũng đặt ra những chuẩn mực ứng xử như kính trọng người cao tuổi, giữ hòa khí xóm giềng, giúp đỡ người khó khăn, phê phán những hành vi gây mất đoàn kết. Trong môi trường sống thường xuyên phải nương tựa nhau để làm ăn, ứng phó với thiên tai, sự tương trợ trở thành một giá trị bền vững. Đây cũng là một trong những nền tảng góp phần làm nên tính cách người xứ Quảng: thẳng thắn, cương trực nhưng trọng nghĩa, trọng tình và sẵn sàng chung tay khi cộng đồng hữu sự.

Một nội dung đáng chú ý khác là khuyến học. Nhiều làng coi việc học hành, thi cử đỗ đạt là niềm tự hào chung, có hình thức biểu dương người học giỏi, người đỗ đạt hoặc có đóng góp cho quê hương. Xưa kia, mỗi khi trong làng có người vinh quy, dân làng hồ hởi võng kiệu nghênh đón. Qua đó hình thành ý thức quý trọng tri thức và gìn giữ truyền thống hiếu học. Giá trị ấy đến nay vẫn còn nguyên ý nghĩa, khi sự phát triển của mỗi gia đình, địa phương ngày càng phụ thuộc vào tri thức và chất lượng con người.

Các khoán ước về nghĩa vụ cộng đồng, bảo vệ đường sá, giếng nước, đình làng, ruộng đất công, nguồn nước hay các công trình phục vụ sản xuất cũng thể hiện rõ tinh thần tự quản. Mỗi người được hưởng lợi từ làng đồng thời phải có trách nhiệm với làng. Đằng sau những quy định cụ thể ấy là một quan niệm có giá trị lâu dài: quyền lợi cá nhân không thể tách rời trách nhiệm đối với cộng đồng.

Kế thừa các giá trị xưa trong đời sống hiện nay

Qua hương ước, có thể nhận diện những chuẩn mực đạo đức căn bản của làng xã xưa: trọng nghĩa, trọng tín, hiếu kính với cha mẹ và tổ tiên, hòa thuận với xóm giềng, coi trọng việc học, biết tương trợ và có trách nhiệm với việc chung. Những chuẩn mực ấy cũng góp phần tạo nên sắc thái con người xứ Quảng: chân chất nhưng cương trực, bộc trực mà nghĩa tình, có tinh thần tự lực, dám khai phá cái mới nhưng vẫn gắn bó với quê hương và cộng đồng.

Tuy nhiên, hương ước cũng có những quy định không còn phù hợp với thời đại như phân biệt thứ bậc, tư tưởng trọng nam, nghi lễ rườm rà hoặc những hình thức xử phạt mang tính áp đặt. Xã hội hiện đại vận hành trên nền tảng pháp luật, bình đẳng và tôn trọng quyền của mỗi cá nhân.

Vì vậy, điều cần kế thừa là tinh thần văn hóa tốt đẹp chứ không phải sao chép nguyên trạng những khuôn phép của quá khứ. Những giá trị như trọng nghĩa, tương trợ, khuyến học, giữ gìn gia phong và trách nhiệm cộng đồng vẫn có thể được thể hiện bằng những hình thức mới: xây dựng gia đình văn hóa, dòng họ khuyến học, giúp đỡ người khó khăn, giữ gìn môi trường, bảo vệ di sản, xây dựng khu dân cư an toàn và văn minh.