Giữ 'cá tính' Hà Nội trong đô thị hiện đại

Hà Nội thật đặc biệt!

- Hai thập kỷ gắn bó và dành tình yêu với Hà Nội - thành phố mà ông vẫn âu yếm gọi là "Nàng", cảm nhận của ông về thành phố này như thế nào?

Ông Martín Rama. Ảnh: Th. Nguyên

- Tôi đến Việt Nam lần đầu tiên năm 1998, từ năm 2022, tôi sống ở Hà Nội. Đó là thời điểm rất khác, đến nay đã có nhiều thứ thay đổi. Có những thứ ở nơi khác mất vài năm thì ở Hà Nội chỉ sau vài tháng đã đổi khác. Điều ấy thể hiện thành phố tôi yêu đang phát triển rất nhanh.

Nhìn chung, Hà Nội vẫn giữ được linh hồn, tinh thần riêng. "Nàng" có sự đặc sắc trong kiến trúc, với sự giao thoa gần như độc đáo giữa các phong cách: truyền thống, Pháp và Xô Viết. Những hồ nước và con đường rợp bóng cây thật quyến rũ. Cùng với cách mà cư dân ở đây giao lưu, ăn uống và buôn bán chủ yếu trên vỉa hè đông đúc đã khiến "Nàng" trở nên sinh động lạ thường. "Nàng" có thể bừa bộn, ồn ào và nóng nực một cách khó chịu - hẳn nhiên là thế. Nhưng cũng không nghi ngờ gì, "Nàng" thật đặc biệt! Tôi thấy đó như một phép màu thật may mắn mà chúng ta có được.

- Trong thời gian ở Hà Nội, ngoài ở và tham gia cải tạo một số biệt thự kiểu Pháp, được biết ông chọn sống tại một khu tập thể và khá quan tâm đến bảo tồn nhà tập thể như một cách giữ gìn cá tính riêng của thành phố?

- Tôi hoàn toàn có thể lựa chọn một ngôi nhà hiện đại ở Hà Nội để ở, nhưng tôi yêu các khu tập thể đến mức đã chọn một căn hộ nhỏ trong khu tập thể. Dù hàng ngày leo lên leo xuống (cầu thang) hơi vất vả, nhưng tôi đã cải tạo căn hộ để có không gian sống hiện đại, song vẫn mang hồn cốt mà khu tập thể đó để lại. Tôi cho rằng, hoàn toàn có thể chuyển đổi khu tập thể để có cuộc sống hiện đại mà vẫn giữ được dấu mốc kiến trúc có thể kể câu chuyện lịch sử của Hà Nội.

Ý tưởng bảo tồn khu tập thể của tôi gồm 2 ý chính: bảo tồn về hình dáng, màu sắc, kiến trúc; và bảo tồn về con người. Bảo tồn hình dáng để giữ cho Hà Nội có đặc điểm về không gian, kiến trúc đặc trưng. Còn bảo tồn về con người, tôi cho rằng khu tập thể ban đầu được xây dựng cho một nhóm người trong cùng một cơ quan, họ có tính kết nối rất chặt chẽ. Nên khi bảo tồn khu tập thể, làm sao bảo tồn được cuộc sống cộng đồng đó. Ý tưởng của tôi là vừa bảo tồn vẻ bên ngoài, giữ cho cư dân gốc không bị chuyển đi nơi khác, đồng thời vẫn tạo lợi nhuận cho chủ đầu tư trong bảo tồn và nâng cấp khu tập thể.

Chuyển đổi để di sản "sống"

- Việc giữ gìn nét cổ kính, giàu văn hóa và đậm bản sắc riêng trong một Hà Nội hiện đại đã thu hút nhiều ý kiến thời gian qua. Với góc nhìn của một chuyên gia kinh tế, theo ông, đâu là thách thức với Hà Nội?

- Thách thức nằm ở suy nghĩ, quan điểm của mọi người. Khi thành phố đang trên đường phát triển, mọi người có xu hướng muốn thoát khỏi cái cũ, người có biệt thự cũ sẽ muốn phá đi để xây nhà mới; hay với vỉa hè sôi động, nhiều người muốn dọn dẹp để nó gọn gàng hơn...

Cuốn sách Vì tình yêu Hà Nội vừa được Martín Rama ra mắt độc giả

Điều đáng buồn, giống như nhiều thành phố ở châu Âu khi đã giàu có, họ chợt nhận ra thứ có giá trị của một thành phố là sức sống, có cá tính riêng, phải đặc biệt để thu hút nhiều người, nhất là những người làm công việc liên quan đến sáng tạo như nghệ sĩ, nhà nghiên cứu, doanh nhân… - những người đóng góp cho sự năng động của đô thị. Nhưng trong quá trình phát triển, mỗi người lại vô tình bỏ đi tài sản đấy của mình. Tôi nghĩ đó là thách thức, khó khăn nhất cho Hà Nội hiện tại để giữ được những tài sản ấy trong quá trình phát triển.

- Ông có nhận thấy gần đây nhận thức của cộng đồng về bảo tồn di sản của Hà Nội đã cao hơn, nhiều người yêu và cam kết bảo vệ di sản?

- Tình yêu thôi là không đủ. Nếu chỉ có tình yêu bạn sẽ không làm được gì hết. Nhưng tình yêu là cần thiết. Nên ở thời điểm này, ngoài tình yêu, chúng ta cần có suy nghĩ sáng suốt, khi các chuyên gia thực hiện vai trò của họ với những cách thức, quan điểm, tầm nhìn để có con đường an toàn đưa thành phố đi đến phát triển mà vẫn giữ được bản sắc.

Tôi thấy rằng cần để nhiều người thay đổi quan điểm về thịnh vượng, thành đạt. Thường mọi người cho đó là những thứ hoành tráng, hiện đại, nhưng khi chúng ta đạt được mức độ đó rồi sẽ thấy sự thành đạt ấy gắn liền với những giá trị bản sắc. Do đó, nếu chỉ thực dụng, ta có thể phá bỏ di sản để xây mới, nhưng nếu muốn thịnh vượng thì nên giữ lại. Lúc đó thành phố sẽ đạt tầm cỡ khác trong phát triển.

- Theo ông, làm sao để “bảo đảm diện mạo và linh hồn của một Hà Nội mới tuy rộng lớn hơn nhưng vẫn giống như thành phố duyên dáng xưa, với bề dày của tầng tầng lớp lớp lịch sử và văn hóa”?

- Nói đến đô thị, chúng ta nói đến sự sống động, sáng tạo, do vậy, ngoài cái hình sẵn có, cái lý màcon người đặt vào, thì còn cần bảo tồn khí của đô thị. Câu chuyện về di sản không còn theo cách bảo tồn cũ mà cần có cách tiếp cận mang tính chuyển đổi để di sản "sống". Vì tính "sống" như vậy mà không chỉ có câu chuyện bảo tồn một tòa nhà, quảng trường…, cần hỗ trợ chuyển đổi đời sống xung quanh công trình đó.

Để bảo tồn và phát triển Hà Nội hiện đại nhưng có cá tính, cần sự can dự của nhiều bên: nhà quản lý, nhà quy hoạch, chuyên gia, cộng đồng người yêu di sản, đặc biệt là các nhà đầu tư phải nhìn thấy tiềm năng kinh tế xung quanh các mô hình chuyển đổi.

- Xin cảm ơn ông!