Gìn giữ miền ký ức Trung thu

ThS. Nguyễn Hiếu Tín trong một buổi chia sẻ về ngày Tết Trung thu. (Ảnh NVCC)

Trao đổi với Báo Thế giới và Việt Nam, ThS văn hóa Nguyễn Hiếu Tín, giảng viên Trường Đại học Tôn Đức Thắng cho rằng muốn giữ hồn cốt Trung thu, người lớn cần để trẻ em trực tiếp sáng tạo, trải nghiệm và trở thành chủ thể của ngày hội.

Ký ức chung của gia đình và cộng đồng

Thưa ông, trong thư gửi thiếu niên, nhi đồng nhân Tết Trung thu năm 2026, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm mong mỗi mùa Trung thu trở thành “một miền ký ức thật đẹp đẽ, thân thương”. Dưới góc nhìn văn hóa, vì sao ký ức ấy có sức sống bền bỉ trong tâm thức nhiều thế hệ người Việt?

Tôi rất tâm đắc với hình ảnh “một miền ký ức thật đẹp đẽ, thân thương”. Bởi với Trung thu, điều quý giá nhất không nằm ở quy mô của lễ hội mà ở chỗ, sau nhiều năm, những em nhỏ hôm nay vẫn có một kỷ niệm ấm áp để mang theo khi trưởng thành.

Trung thu còn chứa đựng “mật mã văn hóa” của dân tộc. Trước khi con người đặt chân lên Mặt trăng, người Việt đã gửi lên đó hình ảnh “chú Cuội ngồi gốc cây đa”. Vầng trăng vì thế đi vào tâm thức Việt, gắn với ước mơ thơ ngây, tiếng trống lân, đèn ông sao và mâm cỗ.

Trung thu không chỉ là ngày lễ mà còn là không gian của ký ức gia đình và tuổi thơ. Trẻ em rước đèn, người lớn chuẩn bị mâm cỗ, các thế hệ quây quần dưới ánh trăng. Ký ức ấy được tạo nên trong sự hiện diện của những người thân yêu.

Có lẽ vì vậy, nhiều người dù đã đi rất xa tuổi thơ vẫn có thể lập tức trở về miền ký ức cũ khi nghe tiếng trống lân, nhìn chiếc đèn ông sao hay ngửi mùi bánh nướng. Đó là sức mạnh của văn hóa: Văn hóa không chỉ nằm trong những gì chúng ta biết mà còn trong những gì ta từng sống, từng cảm nhận và yêu thương.

Trung thu hôm nay diễn ra trong bối cảnh trẻ em dành nhiều thời gian cho thiết bị số, còn lễ hội có xu hướng thương mại hóa, thiên về quà tặng và các chương trình trình diễn quy mô. Theo ông, những giá trị nào đang có nguy cơ phai nhạt và cần được gìn giữ, trao truyền?

Trung thu truyền thống là dịp để trẻ em vui chơi, gặp gỡ, cùng gia đình chuẩn bị mâm cỗ, làm lồng đèn, rước đèn, xem múa lân và tham gia trò chơi cộng đồng. Ở đó, trẻ không chỉ đứng xem mà trực tiếp góp phần làm nên lễ hội.

Một chiếc điện thoại có thể mang cả thế giới đến trước mắt trẻ, nhưng khó tạo cảm giác cùng làm, cùng chơi, cùng chia sẻ như khi làm lồng đèn với cha mẹ hoặc rước đèn bên bạn bè. Nếu trải nghiệm trực tiếp mất đi, ký ức Trung thu cũng dễ trở nên mỏng và rời rạc.

“Trung thu hoàn toàn có thể trở thành một 'cánh cửa' để bạn bè quốc tế bước vào và hiểu hơn về văn hóa Việt Nam. Bởi một lễ hội muốn được thế giới đón nhận trước hết phải kể được một câu chuyện có tính phổ quát, và Trung thu có rất nhiều câu chuyện như thế: Câu chuyện về gia đình, trẻ em, tình thân, cộng đồng và ước vọng về những điều tốt đẹp".

Một nguy cơ khác là sự thương mại hóa. Khi Trung thu được nhìn quá nhiều qua quà tặng, bánh trái, sân khấu và chương trình biểu diễn, trẻ em có thể dần cảm nhận đây trước hết là một mùa để “thu hoạch”. Trong khi đó, vẻ đẹp của Trung thu truyền thống nằm ở việc trao gửi tình cảm và cùng nhau tạo nên niềm vui.

Điều cần gìn giữ không phải mọi hình thức cũ, mà là các giá trị cốt lõi: tình thân, sự sẻ chia, tinh thần cộng đồng, niềm vui giản dị và khả năng sáng tạo của trẻ em.

Theo ông, Tết Trung thu có thể trở thành nhịp cầu giao lưu, giúp bạn bè quốc tế hiểu hơn về gia đình, cộng đồng và tâm hồn Việt Nam như thế nào?

Trung thu có thể trở thành “cánh cửa” để bạn bè quốc tế bước vào văn hóa Việt Nam. Lễ hội này kể những câu chuyện có tính phổ quát về gia đình, trẻ em, tình thân, cộng đồng và ước vọng hướng đến điều tốt đẹp.

Khi giới thiệu Trung thu Việt Nam, chúng ta không nên chỉ nói về bánh, đèn lồng hay múa lân. Đó là “phần nhìn thấy” của văn hóa. Điều thú vị hơn là lý giải vì sao người Việt mong đoàn viên dưới ánh trăng, vì sao cha mẹ chuẩn bị mâm cỗ cho con trẻ và vì sao cộng đồng cùng tổ chức ngày hội cho các em.

Từ những câu chuyện rất Việt ấy, chúng ta gặp các giá trị chung của nhân loại. Nhiều nước châu Á có lễ hội gắn với trẻ em, trăng và mùa màng. Cách biểu đạt khác nhau, nhưng phía sau đều là nhu cầu đoàn tụ, yêu thương và trao truyền ký ức. Đèn ông sao, mâm cỗ hay chuyện chú Cuội, nếu được kể phù hợp, có thể trở thành những “đại sứ văn hóa” gần gũi.

Các em học sinh trình diễn tiết mục văn nghệ trong dịp Tết Trung thu. (Nguồn: Trường THCS Kim Giang, Hà Nội)

Để trẻ em làm chủ ngày hội

Cần làm gì để các chương trình Trung thu hướng đến sự bình đẳng, tôn trọng trẻ em, tránh nặng hình thức hoặc chỉ dừng ở việc trao quà, thưa ông?

Trước hết, cần thay đổi cách nhìn: Trẻ em không chỉ là đối tượng thụ hưởng mà phải được xem là chủ thể của Trung thu. Nếu người lớn tổ chức một chương trình hoành tráng, chuẩn bị nhiều quà, dựng sân khấu lớn nhưng trẻ em chỉ đến ngồi xem và nhận quà, chúng ta mới tạo ra một sự kiện dành cho trẻ em, chưa chắc đã có một Trung thu thực sự của trẻ em.

Bình đẳng không nhất thiết là mọi em nhận quà giống nhau. Quan trọng hơn, mỗi trẻ đều có cơ hội vui chơi, tham gia, được lắng nghe và tôn trọng. Trẻ ở thành thị hay nông thôn, có điều kiện hay còn khó khăn, đều xứng đáng có mùa Trung thu không khiến em nào mặc cảm hoặc đứng ngoài cuộc vui.

Cũng cần giảm tư duy “cho - nhận”. Người lớn có thể cùng trẻ làm đèn, trang trí mâm cỗ, kể chuyện, chơi trò dân gian hoặc để chính các em đề xuất hoạt động mình muốn tham gia. Khi ấy, trẻ không còn thụ động nhận lòng tốt mà trở thành người đồng sáng tạo niềm vui. Một giá trị chỉ thực sự đi vào tâm hồn khi các em được sống cùng giá trị ấy, chứ không chỉ nghe người lớn nói về nó.

Từ góc độ một nhà nghiên cứu và giảng viên văn hóa, ông đề xuất gì để gia đình, nhà trường và cộng đồng tổ chức Trung thu vừa giữ được hồn cốt truyền thống, vừa phù hợp với trẻ em hôm nay, đặc biệt giúp các em được trực tiếp sáng tạo và trải nghiệm?

Gia đình có thể bắt đầu từ những việc giản dị: cùng con làm đèn, chuẩn bị mâm cỗ, kể về Trung thu của ông bà, cha mẹ ngày trước. Đó là cách trao truyền ký ức giữa các thế hệ. Điều trẻ nhớ lâu đôi khi không phải món quà đắt tiền mà là thời gian cả nhà dành cho nhau.

Nhà trường có thể biến Trung thu thành không gian trải nghiệm. Thay vì chỉ tổ chức biểu diễn, hãy để học sinh làm lồng đèn, tìm hiểu các biểu tượng, làm bánh, chơi trò dân gian, sáng tạo câu chuyện hoặc tự thiết kế hoạt động. Qua đó, trẻ vừa hiểu văn hóa, vừa rèn khả năng hợp tác.

Cộng đồng cần tạo những không gian văn hóa mở để trẻ em thuộc nhiều hoàn cảnh cùng tham gia. Công nghệ cũng có thể được dùng để kể lại chuyện truyền thống bằng hình thức mới, nhưng nên là cây cầu đưa trẻ đến với văn hóa, không thay thế trải nghiệm trực tiếp.

Một mùa Trung thu đẹp không nhất thiết phải thật lớn, tốn nhiều tiền hay dày đặc chương trình. Đôi khi, chiếc đèn do chính tay em làm, câu chuyện được ông bà kể, mâm cỗ cả nhà cùng chuẩn bị hay buổi rước đèn với bạn bè mới là những điều trở thành ký ức theo các em suốt cuộc đời.