Cây lúa đồi ơn Yàng!

Trước đây, sau mùa thu hoạch, người K'ho ở Cao nguyên Di Linh sẽ tiến hành Nhô Lir Bong (uống ăn mừng bịt cót thóc)

Theo chị Ka Liên chia sẻ, cuộc sống bây giờ đã khác xưa rất nhiều. Cây lúa đồi từ chỗ là nguồn sống chính của người K’ho ở Cao nguyên Di Linh, nay dần trở nên hiếm hoi. Thế hệ trẻ người K’ho muốn tìm hiểu về giống lúa này hầu như chỉ còn cách duy nhất - nghe ông bà kể, rất ít người được tận mắt thấy cây lúa đồi sinh trưởng và phát triển giữa bao la nắng gió Tây Nguyên.

“Trước kia, gia đình tôi cũng trồng cây lúa đồi để lấy gạo ăn. Bây giờ, giống lúa đồi đã mất hẳn, gia đình tôi không còn giống nữa để trồng”, anh K’Vaik cho biết. Theo anh K’Vaik, trồng lúa đồi đòi hỏi nhiều công sức. Mỗi công đoạn làm lúa đồi là cả một tập hợp những tri thức dân gian, từ việc chọn khoảnh rẫy đến việc phát dọn cây cỏ, từ đưa ra thời điểm tiến hành tra trỉa hạt lúa giống xuống đất đến quyết định thời điểm thu hoạch lúa... đều cần kinh nghiệm. “Cây lúa đồi không cần bón phân, không phải phun thuốc bảo vệ thực vật, cũng không cần làm cỏ. Từ lúc trỉa hạt lúa giống xuống đất cho tới mùa thu hoạch lúa, cây lúa đồi chỉ nhờ nguồn nước mưa và độ màu mỡ của đất để sống. Vì vậy, việc chọn đất tốt và đưa ra thời điểm chính xác để phát dọn cây cỏ đón đầu mùa mưa mang ý nghĩa quyết định”, anh K’Vaik nói rõ. “Thích nhất là đến kỳ lúa đồi trổ bông. Bởi khi ấy, tôi được theo bố lên rẫy, xua đuổi chim, không cho chúng phá lúa”, chị Yagout Eli tiếc nuối.

Tấu chiêng và múa xoang trong Lễ uống ăn mừng bịt cót thóc

Một người K’ho khác, chị Ka Nis tâm sự: “Việc làm của gia đình chị Ka Liên - giữ lại một khoảnh rẫy cà phê để trồng cây lúa đồi, giúp cây lúa đồi tiếp tục bén rễ, tỏa hương, kết hạt không đơn thuần chỉ là giữ một giống lúa cũ mà còn là cách “kéo” những tri thức gốc Tây Nguyên đến sống cùng nhịp sống đương đại. Nó còn là cách giữ lại tập quán sinh hoạt, sản xuất, tập tục, nghi lễ của người K’ho, giúp con cháu người K’ho hiểu để thêm yêu các giá trị văn hóa của dân tộc mình”. “Mùa thu hoạch lúa đồi xưa kia là thời điểm người K’ho trông đợi nhất. Bởi sau mùa thu hoạch lúa đồi là tới mùa uống ăn lớn - mừng bịt cót thóc - tiếng chiêng hội, nhịp xoang cố kết cộng đồng lại vang ngân rộn rã. Mùa thu hoạch lúa đồi và mùa uống ăn lớn cũng là dịp để con cháu quây quần bên ông bà, cha mẹ, người thân, để học hỏi kinh nghiệm từ các thế hệ đi trước, để thêm trân trọng hạt lúa đồi”, chị Ka Dừm cho hay. Theo chị Ka Liên, giống lúa đồi mà gia đình chị đang trồng được chị mua bên tỉnh Đắk Lắk. “Gạo từ cây lúa đồi khi nấu cơm nở to, ăn bùi, thơm, chắc bụng. Đặc biệt, rượu cần làm từ gạo của cây lúa đồi có mùi thơm rất riêng, dùng để tạ ơn Yàng, hoặc để đãi khách trong các dịp lễ, tết”, chị Ka Liên cho biết.

Người K’ho xưa ở Cao nguyên Di Linh. Ảnh tư liệu

Nếu nói về giá trị kinh tế cây lúa đồi không cao bằng giá trị kinh tế của cây cà phê. Tuy vậy, gia đình chị Ka Liên vẫn đau đáu gìn giữ cây lúa đồi như gìn giữ một nét văn hóa đẹp của người K’ho. Với chị, giữ cây lúa đồi là giữ hương vị truyền thống, giữ lại sản vật của cha ông, để mùa lúa đồi không chìm vào ký ức. Bởi chị Ka Liên luôn tin giống lúa đồi là sản vật đặc trưng của Cao nguyên Di Linh do ông cha để lại cho con cháu người K’ho.