Mùi vị quê hương

Sáng sớm tại thôn Trà Quế. Ảnh: Tư liệu

Rồi những trái mít chín trong vườn tỏa hương thơm ngào ngạt. Những trái thị ươm vàng trên ngọn cây trước sân... Nhất là khi đêm về, những chú dơi say sưa đánh chén, mùi trái chín lại càng thêm sực nức. Những hương thơm ấy quyện vào nhau, tạo nên một mùi hương rất riêng, rất nồng nàn mà chỉ quê nhà mới có.

Và còn có một thứ hương đặc biệt khác: Hương của đất.

Nắng nóng lâu ngày rồi mưa xuống. Mặt đất bốc hơi, mang vào không gian một mùi thơm khét, nồng nồng mà ta thường gọi là hơi đất. Nhưng với tôi đó là hương của đất.

Như cây cối trong vườn mùa hạ đợi một cơn mưa nhẹ để lấm tấm ra hoa tỏa hương vào bầu trời, đất quê cũng im lìm chịu cái nóng cái khô để khi trời chuyển mình thả ra những giọt mưa thì đất cũng cựa mình phả hương khắp những ngả đường.

Bọn con nít tụi tôi rất thích mùi hương đất nên thường chạy nhảy hít hà, các cụ thường la rầy, nhiều khi phết roi vào mông, vì các cụ bảo rằng mùi hơi đất thường gây bệnh, nhất là bệnh cảm. Mà có hề chi, với tụi nhỏ thì sổ mũi nhức đầu chỉ là thứ bệnh xoàng.

Nhưng quê hương trong tôi không chỉ có những mùi thơm dịu ngọt của cây trái hay hương đất sau mưa. Quê hương còn được gọi tên bằng những mùi vị nhọc nhằn, cần lao mà chỉ những ai đi qua gian khó mới có thể cảm và thương được. Có một mùi vị cần lao mà có lẽ những cụ già ở ngưỡng lục tuần mới còn lưu giữ: Mùi tre ngâm.

Xưa, người nhà quê làm nhà phải chuẩn bị trước vài năm. Họ đo quy cách cột, kèo, rui, mè cụ thể rồi đốn tre xuống, róc mắt, làm sạch sẽ, sau đó cưa đúng theo quy cách, đem ra ao ngâm.

Khi ngâm nước lâu ngày, mùi ruột tre tươi quyện với mùi rong rêu tanh ngái, mùi bùn đen thum thủm trở thành mùi vị đậm đặc, hôi thối rất đặc trưng. Những chiếc ao làng là “thánh địa” của mùi vị đặc trưng này.

Khi làm nhà, tre được vớt lên, phơi dưới nắng. Lúc ấy, mùi vị càng trở nên đậm đặc. Ấy vậy mà chính cái mùi vị ấy lại đem đến hiệu quả như mong đợi, bọn mối mọt nghe đến mùi vị này đều bảo nhau trốn biệt. Kết quả là những ngôi nhà làm bằng tre ngâm kiểu ấy rất bền!

Mới hay để kiên cường cùng người trụ qua gian lao mưa nắng, tre cũng dầm thân khổ luyện để thành bản lĩnh. Cũng vì nhọc nhằn hạ mình đến thế mà hình ảnh thân tre dầm dưới ao làng cũng là hình ảnh đại diện cho người cần lao thấp cổ bé họng ở làng xã xưa: Ếch kêu dưới vũng tre ngâm/ Ếch kêu mặc ếch, tre dầm mặc tre (Ca dao).

Nếu mùi tre ngâm là mùi cần lao thì mùi sắn ngâm mới là mùi khốn khó và sáng tạo. Những năm sau chiến tranh, cuộc sống còn nhiều chật vật. Những giống sắn quen thuộc như sắn canh nông, sắn trắng cho năng suất không cao, nên người dân quê được vận động trồng một số giống sắn cao sản. Sắn cao sản chứa nhiều chất độc trong củ và lá, nhất là ở phần nhựa sắn. Vì vậy, để thành thực phẩm củ sắn phải qua nhiều công đoạn chế biến nhằm loại bỏ bớt chất độc.

Trong cái khó ló cái khôn, đến mùa thu hoạch, người ta gọt bỏ vỏ củ, cắt sắn thành từng lát dày chừng hai, ba phân rồi cho vào ảng đất, đổ nước ngập mặt và ngâm từ một tuần đến mười ngày. Những ngày ấy, cả ảng sắn bốc lên một thứ mùi hăng hắc rất khó tả.

Khi sắn đã mềm nhũn, người ta dùng tay bóp cho tơi nhuyễn, để lắng rồi chắt bỏ nước. Sau đó lại tiếp tục cho nước vào ngâm, rồi xả bỏ nhiều lần. Cứ làm như thế cho đến khi nước trong, người quê mới đem phần bột sắn lắng dưới đáy ảng ra sử dụng.

Các chị, các mẹ gạn lấy thứ bột trắng ấy, hòa với nước rồi tráng thành từng tấm mỏng, lại chấn thành sợi mì đem phơi khô để dành ăn dần. Đến bữa, chỉ cần lấy một ít đem ngâm với nước ấm đợi mềm.

Cá đồng hoặc ếch làm sạch rồi khử nén cho thơm, cho nguyên liệu vào um khi nghe mùi thơm thì cho nước vào làm nhưn. Xắt thêm chuối cây, trộn với rau thơm, khi ăn cho rau xuống đáy tô, bỏ mì sắn lên trên rồi dùng vá chan nước nhưn lên trên cùng, rắc thêm ít hành ngò. Vậy đó là một món mì sắn quê nhà thơm ngon, ấm lòng những ngày giáp hạt.

Mùi sắn ngâm hăng hắc ngày ấy, nhiều năm trôi qua, tôi vẫn còn nhớ. Nhớ cái ảng sắn đặt đâu đó trong góc sân, nhớ bàn tay mẹ cặm cụi làm bột, rồi nhớ cả tô mì sắn nóng hổi với cá đồng, ếch đồng và rổ chuối cây đầy nhốc.

Món ăn được làm ra từ những củ sắn cong queo ở vùng đá sỏi của những năm tháng khó khăn luôn nhắc nhớ tôi về sự khéo léo, chịu thương chịu khó và cách người quê mình xoay xở để sống qua những ngày thiếu thốn. Đó là một thứ hương vị rất Quảng, và cũng là một thứ hương quê mà tôi mang theo suốt đời.

Mùi khói bếp của mẹ. Mùi trái chín trong vườn. Hơi đất sau cơn mưa. Và cả mùi tre ngâm, mùi thơm mì sắn nhưn cá đồng - những thứ mùi dân dã đã hóa thành thơ mộng nằm lại rất sâu trong tiềm thức của tôi.

Tất cả quyện lại thành một thứ hương mà đi xa bao nhiêu năm, tôi vẫn không thể nào quên.

Tôi gọi những mùi thơm ấy là mùi vị quê hương.