Giáo dục lòng trung thực

Học sinh cùng nhau tham gia hoạt động học tập, rèn luyện kỹ năng và hình thành những giá trị ứng xử trong môi trường học đường. Ảnh: ĐOÀN NHẠN

Để trung thực trở thành văn hóa học đường

Gần đây, từng có một đợt tranh luận trong giới học thuật và dư luận về việc có nên chấm dứt sử dụng khẩu hiệu “Tiên học lễ, hậu học văn” trong các nhà trường. Rất may là câu khẩu hiệu kinh điển ấy vẫn không bị hủy bỏ.

Chữ “Lễ” ở đây không chỉ là khoanh tay “gọi dạ bảo vâng”, mà là sự tôn trọng quy tắc, tôn trọng sự thật và đạo lý làm người, trong đó có đức tính trung thực. Nhìn lại quá khứ để thấy, cha ông chúng ta đã nghiêm khắc và kiên trì đưa đòi hỏi phẩm chất lòng trung thực vào học đường, trở thành văn hóa sống của con người, nhờ đó mà đã đào tạo ra những bậc hiền tài, những nhân cách lớn.

Ngày nay, trước những tác động tiêu cực của mặt trái kinh tế thị trường, vấn đề trung thực, liêm chính đang đứng trước những thách thức gay gắt. Những sự cố tiêu cực một số năm gần đây trong các kỳ thi ở một số địa phương cho thấy bệnh thành tích đã khiến cho lòng trung thực bị xói mòn nghiêm trọng đối với cả người thầy lẫn học trò, vượt khỏi giới hạn đạo đức, trở thành vấn đề pháp luật.

Trước thực trạng đáng lo ngại đó, bên cạnh những biện pháp đã thực thi hiện nay thì một biện pháp căn cơ (tuy không mới) - đó là nghiên cứu thiết kế chương trình giáo dục đức tính trung thực một cách đầy đủ, thiết thực cụ thể hơn, chi tiết hơn, từ đó đưa vào nội dung giảng dạy và học tập trong nhà trường, bắt đầu ngay từ những cấp học, bậc học đầu tiên.

Lâu nay nhà trường đã có những tiết học Đạo đức, Giáo dục công dân… nhưng do phải chuyển tải quá nhiều nội dung nên vấn đề về lòng trung thực chỉ được đề cập một cách khái quát, chưa đủ “độ”, trong khi đây đang là một phẩm chất vô cùng cần thiết, một vấn đề thời sự trong giai đoạn đất nước ngày càng đi sâu vào cơ chế thị trường định hướng XHCN.

Nền tảng của một nhân cách văn hóa

Thực tế ngày càng đòi hỏi nội dung về lòng trung thực khi mà học trò phải học lúc còn ngồi trên ghế nhà trường. Không những thế, theo cách nói hiện nay, đó chính là “hệ điều hành”, là kiến thức định hình cách mà một học sinh tiếp thu và vận dụng tất cả kiến thức chuyên môn khác vào đời sống.

Nếu kiến thức chuyên môn cung cấp cho học sinh tri thức, chuyển hóa thành năng lực hành động, thì lòng trung thực cung cấp định hướng giá trị cho những hành động trong thực tiễn... Một học sinh có năng lực chuyên môn cao nhưng thiếu trung thực có thể trở thành mối nguy hại lớn cho xã hội thông qua các hành vi ngụy tạo số liệu, gian lận kinh tế, hoặc làm khoa học giả, nhất là trong bối cảnh công nghệ thông tin phát triển vượt bậc như hiện nay.

Nội dung học phải được bao trùm trong tất cả cấp học, bậc học, tùy theo trình độ nhận thúc, theo độ phát triển về mặt tâm sinh lý của các lứa tuổi học trò.

Cốt lõi của toàn bộ nội dung nằm trong triết lý của người xưa, được đúc kết qua bao đời, đó là tôn trọng sự thật khách quan (Chính trực); thống nhất giữa lời nói và hành động (Nhất quán); dũng cảm nhận lỗi và bảo vệ lẽ phải (Tự trọng); thành thật với chính mình (Thành thực). Những tri thức này được cập nhật hóa, hiện đại hóa phù hợp với tư duy hiện đại và sự tiếp nhận của lớp người trẻ hiện đại.

Những nội dung này không chỉ nằm trong vài trang giáo khoa yêu cầu học sinh phải thuộc lòng, mà phải thông qua toàn bộ hoạt động giáo dục, cả trong và ngoài nhà trường, cả việc thay đổi nhận thức và tâm lý xã hội đối với áp lực về thành tích học tập của con em mình.

Trong môi trường giáo dục, thầy cô giáo sẽ đóng vai trò chủ đạo trong việc tạo ra tấm gương trung thực: Khi chấm điểm, thầy cô thực sự công tâm, không thiên vị, sẵn sàng nhận lỗi trước học sinh nếu có sai sót, điều đó sẽ làm cho các em nể phục và nỗ lực bản thân để được đánh giá đúng.

Với học sinh, các em phải được giáo dục để nhận chân giá trị của sự dũng cảm dám nói thật, dám nhận lỗi và tự giác tìm cách khắc phục thay vì nói dối để tránh hình phạt. Trước tiên và cao nhất là trung thực với chính mình. Làm sao để ngay từ lứa tuổi các em, phải biết dũng cảm đối diện với những giới hạn của bản thân, biết xấu hổ trước một danh hiệu ảo, một con số thành tích không có thật.

Giáo sư Hoàng Tụy, một người rất tâm huyết với giáo dục trong nhiều phát biểu và bài viết của mình, luôn nhấn mạnh: Trước khi bàn đến việc đào tạo ra những nhân tài hay những chuyên gia xuất chúng, nhà trường phải hoàn thành nhiệm vụ tiên quyết, đó là phải đào tạo ra những con người biết tự trọng và trung thực.

Những điều vừa nêu trên có thể trong bối cảnh xã hội ta lúc này dễ tạo cảm giác xa vời. Nhưng vì sao các quốc gia văn minh, tiên tiến đã làm được hàng trăm năm nay, tạo ra một thế hệ thanh niên tôn trọng pháp luật đến từng chi tiết của đời sống; biết tự giác thực hiện ngay cả khi không có ai giám sát?

Đất nước ta đang phấn đấu thành một quốc gia văn minh, hiện đại, nhất định phải tạo dựng được một lối sống trung thực cho mọi người dân, coi trung thực là nền tảng của một nhân cách văn hóa. Một xã hội văn minh phải là một xã hội trung thực.