Về nơi đất Phật, cảnh tiên

Vùng đất Phật lưu dấu tiên du

Người xưa gọi Phật Tích (thành phố Bắc Ninh) là đất Phật, cảnh tiên. Bởi ở đó, cái thanh tịnh của chốn thiền môn hòa quyện với sắc màu huyền thoại; mỗi phiến đá, gốc thông dường như đều lưu giữ một câu chuyện.

Lạn Kha là ngọn núi thấp được bao phủ bởi màu xanh cây lá. Ảnh: Trần Thảo.

Lạn Kha là dãy núi đá thấp, sườn phủ kín bởi cây xanh, còn có tên là núi Phật Tích, Non Tiên. Những con đường mòn, lối nhỏ len giữa đá núi và thảm thực vật xanh tạo nên không gian gần gũi với thiên nhiên. Trên đỉnh núi có khối đá vuông, mặt phẳng, được người dân nơi đây truyền nhau rằng đó là bàn cờ tiên trong truyền thuyết. Chuyện kể rằng, xưa trong làng có chàng tiều phu tên là Vương Chất. Một hôm lên núi đốn củi, chàng gặp hai cụ già râu tóc bạc phơ đang ngồi đánh cờ trên tảng đá. Hai cụ vừa đánh cờ vừa ăn đào. Mải xem, chàng nhặt hạt đào ngậm trong miệng. Ván cờ vừa tàn, nhìn xuống chân, chàng giật mình thấy cán rìu đã mục nát tự bao giờ; hai cụ già cũng biến mất sau hàng thông. Soi mình xuống bóng nước, thấy râu tóc bạc trắng, chàng Vương Chất mới hiểu rằng mình đã ở cõi tiên. Từ chuyện tiên xuống chơi, vùng đất này sau đó có tên Tiên Du; còn tên núi Lạn Kha gắn với điển tích “cán rìu mục nát”.

Dưới chân núi Lạn Kha, chùa Phật Tích cổ kính nép mình giữa màu xanh cây lá, gắn với câu chuyện Từ Thức gặp tiên. Truyền rằng, xưa kia vùng núi và vườn chùa có nhiều hoa mẫu đơn. Mỗi độ xuân về, hoa nở đỏ rực, người người từ bốn phương kéo về trảy hội, ngắm hoa, vãn cảnh chùa. Nàng tiên Giáng Hương thấy cảnh trần gian đẹp, xin giáng trần dự hội. Không may, nàng làm gãy một cành mẫu đơn trong vườn chùa nên bị chú tiểu giữ lại. Chàng Từ Thức thấy vậy bèn cởi áo khoác xin chuộc lỗi cho nàng. Cảm động trước nghĩa cử ấy, Giáng Hương ngỏ lời hẹn ước, mời chàng về chốn bồng lai kết duyên. Từ đó, chuyện tình Từ Thức – Giáng Hương sống mãi cùng hoa mẫu đơn và mảnh đất Phật Tích.

Chùa Phật Tích được vua Lý Thánh Tông xây dựng vào năm 1057, có tên là Vạn Phúc tự. Năm 1066, vua Lý Thánh Tông lại cho xây dựng một cây tháp cao. Sau khi tháp đổ mới lộ ra ở trong đó bức tượng Phật A-di-đà bằng đá xanh nguyên khối được dát ngoài bằng vàng. Để ghi nhận sự xuất hiện kỳ diệu của bức tượng này, xóm Hỏa Kê (gà lửa) cạnh chùa đổi tên thành thôn Phật Tích. Năm 1962, chùa được xếp hạng Di tích cấp quốc gia; năm 2014, được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Di tích quốc gia đặc biệt. Nơi đây hiện lưu giữ hai nhóm bảo vật quốc gia: Tượng Phật A- di - đà bằng đá xanh và tượng 10 linh thú đá có niên đại thời Lý - những kiệt tác điêu khắc làm nên tiếng tăm của ngôi chùa.

Điểm đến du lịch văn hóa tâm linh

Từ những câu chuyện ấy, lễ hội khán hoa mẫu đơn mỗi độ đầu xuân cùng Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi di tích vừa được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt đang mở ra hướng phát triển mới cho du lịch văn hóa tâm linh.

Những huyền thoại xưa được đánh thức mỗi độ xuân sang. Hằng năm, vào mùng 3 và mùng 4 Tết, xã Phật Tích tổ chức Lễ hội Khán hoa mẫu đơn. Đây là lễ hội mở màn mùa lễ hội đầu xuân của quê hương Bắc Ninh - Kinh Bắc, gắn với truyền thống văn hóa Phật giáo, đồng thời là dịp để người dân du xuân, chiêm bái và thưởng ngoạn cảnh sắc đầu năm.

Tượng linh thú tại chùa Phật Tích. Ảnh: Thanh Lâm.

Ông Lê Anh Dũng, Phó Chủ tịch UBND xã Phật Tích cho biết: “Hằng năm, Lễ hội Khán hoa mẫu đơn được tổ chức trang nghiêm với các nghi thức dâng hương, tế lễ, khai hội, trưng bày hoa mẫu đơn, cầu quốc thái dân an... Phần hội đậm bản sắc Kinh Bắc với hát quan họ trên thuyền, trên sân khấu; thi tổ tôm điếm, bóng chuyền hơi, đấu vật... Chính quyền địa phương luôn chú trọng công tác tổ chức bảo đảm văn minh, lịch sự để mang lại trải nghiệm tốt nhất cho du khách”.

Để các giá trị di sản được bảo tồn và phát huy tương xứng, ngày 14/4/2025, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 757/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt chùa Phật Tích. Quy hoạch có tổng diện tích 33,66 ha, thực hiện từ năm 2026 đến năm 2035, tầm nhìn đến năm 2050, hướng tới hình thành điểm du lịch văn hóa, tín ngưỡng và cảnh quan sinh thái của tỉnh Bắc Ninh, vùng Châu thổ sông Hồng.

Theo quy hoạch, không gian di tích được phân thành các khu chức năng. Vùng bảo vệ di tích rộng 16,52 ha, gồm: Khu vực bảo vệ I (1,28 ha), bảo vệ nghiêm ngặt các yếu tố gốc như gác chuông, tam bảo, hậu đường, hai dãy hành lang, ao rồng, vườn tháp…; Khu vực bảo vệ II (15,24 ha), bảo vệ cảnh quan, phát huy giá trị, gồm núi Phật Tích (từ độ cao 33 m trở lên), tứ trụ, hồ Đông, hồ Tây, giếng rồng, đình làng Phật Tích... Vùng phát huy giá trị rộng 8,43 ha bố trí cơ sở dịch vụ, không gian công cộng phục vụ du khách và người dân. Vùng đệm cảnh quan rộng 8,71 ha hình thành vành đai sinh thái, gắn bảo vệ thiên nhiên với phát triển du lịch bền vững.

Đáng chú ý, quy hoạch đặt mục tiêu kết hợp bảo tồn di tích với phát triển du lịch, hướng tới khách nội tỉnh, Hà Nội và các địa phương lân cận; chú trọng khách dự lễ hội, sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng và khách du lịch cuối tuần. Các sản phẩm du lịch gồm tham quan, tìm hiểu giá trị văn hóa, lịch sử, thiên nhiên vùng núi Phật Tích; trải nghiệm sinh hoạt tôn giáo, văn hóa dân gian; đa dạng hóa hoạt động lễ hội và mua sắm quà lưu niệm, nông sản địa phương. Chùa Phật Tích cũng sẽ được kết nối với chùa Dâu, chùa Bút Tháp (phường Trí Quả), chùa Tiêu (phường Tam Sơn)... hình thành tuyến du lịch chuyên đề chùa cổ Việt Nam, cùng các tuyến du lịch lễ hội, du xuân và du lịch sông Đuống.

Những câu chuyện về cõi tiên và di sản quý giá của Phật giáo được gìn giữ qua hơn 1.000 năm đã làm nên sức hấp dẫn riêng của vùng đất Phật Tích. Bên cạnh đó, việc gìn giữ di sản, tổ chức không gian và tạo dựng sản phẩm du lịch phù hợp sẽ quyết định sức sống của di tích trong đời sống hôm nay.