Tinh hoa xứ Trà

Du khách tham quan, trải nghiệm tại vùng chè Tân Cương.

Trao truyền giá trị tinh thần

Trong đời sống văn hóa tinh thần của người Việt, chè và trà có sự gắn bó như “cơm ăn, nước uống” hằng ngày. Người xứ Trà Thái Nguyên tự hào về điều đó, bởi từ trăm năm nay, Thái Nguyên được mệnh danh “Đệ nhất danh trà”.

Đặc biệt sau hợp nhất, vùng chè Thái Nguyên được mở rộng, với tổng diện tích gần 25.000ha. Thái Nguyên trở thành tỉnh có diện tích chè lớn nhất cả nước.

Hiện diện trong đời sống hằng ngày, nên trong sản phẩm trà hàm chứa nét đẹp đẹp văn hóa tinh hoa của một vùng đất. Từ những nương chè xanh, một không gian văn hóa được hình thành, thẩm thấu vào tâm hồn người làm chè và dần thành định dạng trong tâm thức, bén rễ sâu vào phong tục, tập quán và nếp sống của cư dân vùng chè.

Nghệ nhân Mông Đông Vũ, nhà nghiên cứu văn hóa trà Thái Nguyên, đúc kết: Chè không đơn thuần là một sản vật, mà còn trở thành một phương tiện lưu giữ ký ức, truyền tải lối sống, cách ứng xử và những giá trị tinh thần được trao truyền qua các thế hệ.

Đằng sau mỗi sản phẩm chè là sự kết hợp giữa kinh nghiệm truyền đời và kỹ thuật được người làm chè tích lũy qua nhiều năm. Những tri thức ấy từng tồn tại chủ yếu trong đời sống gia đình, làng xóm, được truyền từ đời trước sang đời sau bằng cách “cầm tay chỉ việc”.

Các thế hệ con, cháu lớn lên bên nương chè, hằng ngày giúp bố mẹ công việc thu hái, sao sấy, phân loại và đóng gói sản phẩm, lâu dần “trăm hay không bằng tay quen”.

Bộ “Ấm trà tri kỷ” tại Không gian văn hóa trà Tân Cương được Trung tâm Sách Kỷ lục Việt Nam xác nhận kỷ lục vào ngày 13/11/2011.

Chuyện làm chè, nghệ nhân trà Vũ Thị Vương, người từng đoạt giải Bàn Tay Vàng tại Festival trà Thái Nguyên - Quốc tế năm 2011, cho biết: Nông dân vùng chè chúng tôi nghĩ giản đơn là con em vùng chè thì phải biết làm chè. Phần lớn con em vùng chè sớm thạo việc cũng vì lý do như thế.

Có mặt ở đó, ông Đinh Quốc Văn, xóm Trung Thành, xã Vô Tranh, bảo: Nghề làm chè cũng lắm công phu, nhất là công đoạn chế biến. Người sao chè phải cảm nhận được nhiệt lượng sao cho phù hợp với từng công đoạn.

Còn ông Mai Viết Ái, người làm chè giỏi ở xóm Gò Pháo, xã Tân Cương, cắt nghĩa: Chính trong quá trình truyền nghề âm thầm ấy đã làm nên một giá trị đặc biệt ở xứ trà Thái Nguyên. Đó là “Tri thức trồng và chế biến chè Tân Cương” đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia ngày 14/2/2023.

Với xứ Trà Thái Nguyên, đây là dấu mốc quan trọng, ghi nhận hệ thống tri thức, kinh nghiệm và thực hành của cộng đồng trong quá trình trồng, chế biến chè. Và những người làm chè hôm nay chính là những người đang nắm giữ và tiếp nối một phần di sản sống của vùng đất.

Họ là nông dân, đồng thời là “sứ giả” mang câu chuyện văn hóa tinh hoa xứ trà Thái Nguyên đến với người tiêu dùng và du khách. Trồng chè và thưởng trà là một nghệ thuật có từ hàng trăm năm nay.

Minh chứng là những bộ ấm, chén pha trà có niên đại hàng trăm năm được trưng bày tại Không gian văn hóa trà. Và trong trà bao chứa cả một “hành trình văn hóa”.

Sản phẩm nông nghiệp thành tài sản văn hóa

Trong những năm gần đây, nhiều địa phương như xã Tân Cương, La Bằng, Vô Tranh, Đồng Hỷ… duy trì việc tổ chức lễ hội trà vào dịp đầu xuân. Vào dịp đó, những nông dân vùng chè mang đến lễ hội các sản phẩm chè ngon nhất do chính mình làm ra.

Cũng tại lễ hội xuân, diễn ra các hoạt động thi hái chè, sao chè, trao đổi về văn hóa thưởng trà, giới thiệu sản phẩm OCOP, giao lưu văn nghệ. Đặc biệt là có màn rước cây chè, nhắc nhớ con cháu về nguồn cội của nghề trồng chè; thể hiện sự trân trọng với những người đã gây dựng nên những vùng chè.  

Thưởng trà, một nét đẹp văn hóa truyền thống của người Việt.

Bên vườn chè cổ thụ, ông Triệu Ích Bảo, thôn Bằng Phúc, xã Đồng Phúc, tự hào: Danh tiếng của trà Thái Nguyên được tạo nên bởi sự cộng hưởng của điều kiện tự nhiên và kỹ năng của con người. Đất, nước, khí hậu cùng phương thức canh tác, thu hái và chế biến đã góp phần tạo nên đặc trưng của sản phẩm.

Cuối năm 2025, quần thể chè cổ Shan tuyết của Đồng Phúc được Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường Việt Nam công nhận là Cây Di sản Việt Nam.

Bên chén trà, nhìn bảng lảng trời chiều, sương Thu đã giăng mờ trên nương đồi, chúng tội chợt nhận ra ở xứ trà có một sự giao thoa thú vị giữa văn hóa phi vật thể và chỉ dẫn địa lý.

Nghĩa rằng tri thức của cộng đồng và danh tiếng gắn với vùng đất được dung hòa trong từng chén trà của xứ sở Thái Nguyên. Đó chính là minh chứng rõ nét cho quá trình chuyển hóa từ sản phẩm nông nghiệp thành tài sản văn hóa.

Uống trà được coi là một ứng xử văn hóa. Ví như khách đến chơi, dù thân hay sơ, chủ nhà cũng pha ấm trà và mời mọc ân cần. Điều đó thể hiện sự trân trọng, hiếu lễ và mến khách…

Tinh hoa văn hóa xứ Trà được thể hiện từ những điều giản đơn trong cuộc sống. Điều đáng mừng là văn hóa trà Thái Nguyên hôm nay không chỉ được bảo tồn bằng cách giữ nguyên những gì đã có, mà luôn phát triển, nâng tầm thông qua hoạt động xây dựng thương hiệu, nâng cao chất lượng, giá trị của sản phẩm chè.