Ngọn lửa Toom Sara

Già làng Alăng Dũng, người gọi lửa ở Toom Sara. Ảnh: Tiêu Dao

Người gọi lửa

Có một ngọn lửa được thắp lên mỗi khi đêm xuống và khi ngọn lửa ấy bùng lên, cả một miền ký ức về văn hóa Cơ Tu bắt đầu trỗi dậy. Đây là lúc Toom Sara bước vào khoảnh khắc đẹp nhất trong ngày. Ngọn lửa bập bùng soi sáng khoảng sân rộng trước những mái nhà moong. Ở đó, người đàn ông mặc áo thổ cẩm, đội mũ lông chim thắp lên ngọn lửa giữa đại ngàn. Bên ánh lửa ấy, mọi người lại được nghe kể về những ngày người Cơ Tu vào rừng săn bắt, hái lượm, về cách họ sống cùng rừng, thuộc từng con suối, từng lối gió. Và rồi, đêm rừng chuyển nhịp... Tiếng chiêng, tiếng trống bắt đầu rộn ràng, tiếng cười giòn tan cùng điệu múa dâng trời kéo những người xa lạ lại gần nhau hơn giữa thung lũng đầy gió.

Cầm trên tay ngọn đuốc lồ ô sáng rực, già làng Alăng Dũng ở thung lũng Toom Sara mở đầu nghi thức “gọi lửa” tại làng, nơi những câu chuyện xưa lại được tiếp nối. Khi màn đêm dần bao phủ núi rừng cũng là lúc ngọn lửa được thắp lên. Ánh lửa soi rõ gương mặt hằn dấu thời gian của già làng, soi cả những gương mặt vừa lạ, vừa quen. Không gian trở nên náo nhiệt bởi dòng người nườm nượp kéo về. Đội chiêng, trống cùng những sơn nữ vừa di chuyển theo vòng tròn, vừa biểu diễn. Già trẻ, trai gái cũng hòa mình vào vòng múa theo điệu nhạc. Càng về khuya, lửa càng rực sáng, không khí càng trở nên náo nhiệt, sôi động. Mỗi bước chân như một lời khẳng định về tình yêu quê hương, lòng tự hào dân tộc và ý thức gìn giữ, phát huy những giá trị văn hóa truyền thống để di sản tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.

Với người miền núi, lửa quý như sinh mệnh, thiêng như Yàng, như đất. Giữ được ngọn lửa luôn cháy sáng đối với họ là điềm lành, mang lại sức khỏe, mùa màng bội thu, sự trường thọ cho người già và sự trưởng thành cho trẻ nhỏ. Giữa khoảng sân vuông với những thảm cỏ được cắt tỉa gọn gàng, ánh lửa bập bùng tỏa sáng trong đêm thiêng. Tiếng chiêng ngân vang, điệu múa tung tung da dá nối tiếp nhau, những bước chân vững chãi của nam giới hòa cùng những vòng xoay mềm mại của phụ nữ trong ánh lửa và tiếng reo vui. Đại ngàn là linh hồn của người Cơ Tu, nơi rừng gọi bằng tiếng gió, người Cơ Tu đáp lại bằng nhịp chiêng, trống. Người ta vẫn tin rằng, trong từng nhịp múa ấy ẩn chứa sự trân trọng những giá trị truyền thống và niềm tự hào về bản sắc văn hóa dân tộc. Đó là một đêm hội sôi động, đầy háo hức, nơi mỗi người tham gia đều cảm nhận được sự gắn kết, niềm vui và tình cảm chân thành của con người giữa núi rừng.

Những ngày Toom Sara rộn ràng đón khách, bên bếp có người rang gạo, giã cốm, bên hiên mấy chị em ngồi gói bánh sừng trâu, ngoài sân mấy anh lại lo sửa soạn cây nêu. Người giữ lửa, người châm lửa. Trời se lạnh hơn, bếp lửa cũng vì thế mà thêm ấm. Người làng cứ chuyện trò đôi câu, giúp nhau một việc, những công việc thường ngày cứ thế thành niềm vui của cả làng.

Ở Toom Sara, có những ngọn lửa không bao giờ tắt. Đó là ngọn lửa thắp sáng đêm thiêng, là ngọn lửa gìn giữ văn hóa Cơ Tu, là ngọn lửa sưởi ấm cuộc sống, mang theo khát vọng no ấm, đủ đầy và đổi thay của cộng đồng người Cơ Tu. Tiếng chiêng rồi cũng dứt, lửa rồi cũng dịu, nhưng những nụ cười vẫn khiến lòng người ấm áp. Già làng Alăng Dũng cười hiền hòa: “Chuyện của người Cơ Tu mình được kể ra, có người háo hức nghe, có người cùng múa, cùng chơi, vậy là mùa vui đã thêm phần trọn vẹn”.

Gọi mời đêm thiêng

Ở phía Tây Đà Nẵng, ngôi làng nhỏ mang tên Toom Sara ẩn mình giữa núi rừng. Nơi đây có những con người hiền lành, giản dị, như ông lão Alăng Phước, một trong số ít người Cơ Tu còn giữ nghề đan lát truyền thống, vẫn ngày ngày gìn giữ nghề của cha ông truyền lại qua bao thế hệ. Hay già làng Alăng Đợi, vốn thuộc từng góc làng, từng câu chuyện của người Cơ Tu và vẫn lặng lẽ kể lại những câu chuyện ấy cho những vị khách có duyên ghé làng. Rồi chị Phơi, chị Hái chiều chiều vẫn mang khung dệt ra góc hiên nhỏ, vừa dệt, vừa chuyện trò. Từng sợi chỉ đan vào nhau cũng như cách người Cơ Tu âm thầm gìn giữ nghề truyền thống qua bao thế hệ.

Chiều xuống, khi nắng đã dịu, gió rừng bắt đầu thổi, không khí trở nên mát mẻ, dễ chịu. Lúc này, chị em Cơ Tu lại mang khung dệt ra bên hiên nhà. Tiếng khung cửi đều đều vang lên, từng sợi chỉ được đôi tay khéo léo luồn qua khung dệt một cách chậm rãi, tỉ mỉ. Có người lần đầu thử dệt, còn vụng về mãi chưa quen tay, vậy mà ngồi một lúc lại thấy bị cuốn vào câu chuyện của những tấm thổ cẩm được giữ gìn qua bao thế hệ. Những vị khách đến làng ngồi xuống cùng người Cơ Tu học làm rượu cần Phú Túc, chạm tay vào những sợi vải đang dệt dở, lắng nghe những câu chuyện về văn hóa Cơ Tu được trao truyền qua năm tháng. Người dân trong làng vẫn thích giữ mọi thứ mộc mạc như thế.

Ở đây, mỗi dịp lễ hội, không khí lại trở nên nhộn nhịp nhưng vẫn giữ được nét bình dị, gần gũi. Điều làm người ta nhớ nhất là cảm giác được tiếp xúc, trải nghiệm những nét đẹp văn hóa Cơ Tu. Được nghe, được chạm và được sống trong những giá trị mà đồng bào vẫn ngày ngày gìn giữ bằng tất cả tình yêu, niềm tự hào về bản sắc của dân tộc mình. Có những câu chuyện không kể bằng lời, mà được dệt nên từ đôi bàn tay rám nắng và hơi thở của đại ngàn.

Ở Toom Sara, thời gian dường như không còn được tính bằng ngày, bằng giờ, mà bằng những mùa nắng, mùa gió, bằng những đêm thiêng gọi lửa huyền ảo và những giấc ngủ bình yên giữa núi rừng. Từ hiên nhà moong nhìn xuống núi rừng, người ta có thể nghe gió lướt qua tán cây, ngắm màn đêm buông chậm trên những mái nhà. Nhà moong là nơi lưu trú. Vách gỗ, mái thấp, ban đêm nằm nghe gió lùa qua khe vách, nghe tiếng rừng, tiếng suối, rồi ngủ lúc nào không hay. Còn nhà gươl là nơi mọi người quây quần, tụ họp. Ngày thường cùng nhau ngồi nói chuyện, tối đến thì nhóm lửa, ăn uống, hát hò. Có hôm già làng kể chuyện, có hôm những người Cơ Tu cùng hướng dẫn nhau cách nấu các món ăn truyền thống hay những điệu múa, cứ vậy mà tình cảm thêm gắn bó.

Đèn ở Toom Sara không nhiều, ánh sáng chỉ vừa đủ để nhìn nhau, để thấy khói bếp bay lên, thấy con đường nhỏ dưới chân đồi và thấy ánh mắt người ngồi cạnh mình. Bên những bếp lửa nhỏ được nhóm lên giữa khoảng rừng thoáng đãng, than hồng cháy chậm, thịt nướng tỏa hương quyện cùng mùi rừng và đất ẩm. Từng lớp khói mỏng bay theo gió, mang theo hơi ấm rất riêng của núi rừng. Người ở làng vẫn hay gọi đó là “hương vị của ký ức”. Những hình ảnh, hương vị ấy cứ đọng lại trong lòng du khách rất lâu sau khi bữa ăn kết thúc. Dẫu không có nhiều tiện nghi, cuộc sống nơi đây vẫn mang lại cảm giác dễ chịu, như được sống chậm hơn sau những ồn ào, xô bồ của phố thị.

Mùa này, Toom Sara đẹp theo cách rất hiền. Đủ nắng để cảnh vật trong veo, đủ gió để người ta muốn ngồi lâu hơn một chút và nghe buổi chiều kể chuyện. Khi mùa lúa chín về, hạt gạo mới được mang vào bếp cũng là lúc người Cơ Tu cùng nhau tạ ơn Yàng, tạ ơn đất trời và mừng một mùa no đủ sau những tháng ngày làm rẫy. Trong niềm vui ấy có tiếng chiêng, điệu tung tung da dá, những câu hát lý, nói lý và những món ăn được làm từ hạt gạo mới. Người già kể chuyện, người trẻ lắng nghe, những giá trị văn hóa truyền thống cứ thế được trao truyền qua từng thế hệ. Người biết thì kể, người chưa biết thì ngồi nghe, câu chuyện cứ thế mà nối dài. Những người ban đầu còn xa lạ dần trở nên thân quen, nhớ mặt, nhớ tên nhau. Những chàng trai, cô gái Cơ Tu ngồi cạnh nhau giữa một khoảng trời bảng lảng sương mây, nghe gió kể chuyện, nhìn mây trôi chậm phía trước.