Giữ vành nón lá Đốc Sơ

 Nón lá sen là hướng đi mới của nón lá Đốc Sơ.

Thưa vắng người làm

“Bữa nay vắng rồi” - ông Hoàng Tịnh, 73 tuổi, ở tổ dân phố Đốc Sơ nói vậy khi được hỏi quanh Đốc Sơ còn ai làm nón. Ông bảo, muốn tìm người chằm phải đi sâu vào trong, hỏi nhà này rồi sang nhà khác. Có nơi trước đây cả nhà cùng làm nón, nay đã nghỉ từ lâu.

Gia đình ông Tịnh từng gắn với nghề làm lá nón, chuyên sấy lá để bán cho các hộ chằm nón. Nhưng, ông đã nghỉ gần 15 năm nay. Nhớ về thời nghề còn đông người làm, ông kể, sau mùa ruộng, người dân lại ngồi chằm nón. Khoản tiền kiếm được dùng mua mắm muối, trang trải lúc nông nhàn, nuôi con ăn học. “Ngày xưa, cái làng này chủ yếu nuôi con ăn học nhờ nghề chằm nón”, ông nhớ lại.

Để có một chiếc nón, lá làm nón phải qua nhiều công đoạn: ép, phơi, ép lại, cắt, làm vành, chằm rồi hoàn thiện. Mỗi công đoạn đều cần sự tỉ mỉ, kiên nhẫn. Nón Đốc Sơ có cách làm riêng, được người trong nghề gọi là nón “đặt”, với mũi chằm nhỏ, dày và đều. Một chiếc thường có 15 - 16 vành. Người thợ giỏi trước đây chỉ chằm được khoảng một chiếc rưỡi mỗi ngày; nón nhỏ có khi mất 2 - 3 ngày mới hoàn thành.

Mỗi chiếc nón nếu sử dụng cẩn thận có thể được hai đến ba năm. Đây từng là ưu điểm khiến nón Đốc Sơ được nhiều người biết đến. Ông Tịnh tự hào nhắc, Đốc Sơ là một trong những làng nón nổi tiếng của xứ Huế, cùng với Tây Hồ, Mỹ Lam, Phủ Cam, Dạ Lê.

Hoàn thiện công đoạn cuối của nón lá sen.

Nhưng, chiếc nón bền, đẹp cũng không đủ giữ được người làm nghề. Ông Lê Kim Nam, Phó Chủ tịch UBND phường Hương An cho biết, trước đây, 100% hộ dân ở Đốc Sơ có người làm nón, mỗi gia đình từ 2 - 3 người, có nhà 4 - 5 người cùng làm. Nay, chỉ còn khoảng 20 người duy trì nghề, thu nhập khoảng 50.000 - 70.000 đồng/ngày, phần lớn làm thêm bên cạnh nông nghiệp, chăn nuôi.

Sự thay đổi rõ nhất nằm ở lớp trẻ. Trước đây, học sinh, sinh viên cũng phụ giúp những công đoạn phù hợp. Nay, con em trong làng học nghề, tốt nghiệp rồi tìm việc khác. Lao động nữ có thêm nhiều lựa chọn với thu nhập ổn định hơn. “Thanh niên giờ đi làm việc khác hết rồi, chỉ còn người già chằm nón kiếm thêm thu nhập qua ngày thôi”, ông Tịnh nói.

Vợ chồng ông Nguyễn Cầu là một trong số ít người còn gắn với nghề làm nón ở Đốc Sơ, đồng thời thử sức với nón lá sen. Ông kể, trước đây, người Đốc Sơ làm nón bằng lá núi, loại lá có màu trắng. Khi ấy, chiếc nón gắn với đời sống người làm ruộng. Đi đồng cần một chiếc nón bền, che nắng tốt. Nay, công việc của người dân thay đổi, nhiều người vào nhà máy, doanh nghiệp, công ty... nhu cầu sử dụng nón cũng giảm. Vì thế, nghề làm nón lá núi dần vắng người. 

Là làng nghề làm nón lá hơn trăm tuổi ở Huế, Đốc Sơ từng lưu giữ nghề qua nhiều thế hệ. Nhưng hôm nay, để tìm một người còn chằm nón không dễ. Hỏi thêm nhà nào còn làm, ông Tịnh chỉ tay về phía con đường: “Nhà đó trước có làm”, “ông Duyên còn chằm”, hoặc bảo đi sâu vào xóm hỏi thử. Những câu chỉ dẫn ngắt quãng khiến cả người nói và người nghe chạnh lòng. Người làm nghề thưa vắng, những mái nhà từng vang tiếng chằm nón, nay cũng trở nên im ắng. Vành nón vẫn còn đó, nhưng người ngồi bên vành nón ngày một ít đi.

Hướng mới cho nghề cũ

Trong những ngôi nhà còn gắn với nghề, nón lá sen đang được thử nghiệm như một hướng đi mới. Ông Nguyễn Cầu cũng là một trong những người vừa duy trì nghề làm nón truyền thống, vừa làm nón lá sen. Với nguyên liệu và cách xử lý khác, chiếc nón lá sen được kỳ vọng mở thêm đầu ra cho người làm nghề.

Một chiếc nón thô bằng lá sen có giá 50.000 đồng. Người trực tiếp làm phần thô chủ yếu “lấy công làm lãi”, bởi tiền lá, vành, chỉ và các khoản vật tư chiếm một phần đáng kể. Theo ông Nguyễn Cầu, người làm giỏi một ngày được khoảng 2 - 3 chiếc; trừ mọi chi phí, thu nhập từ làm nón khoảng 70.000 - 80.000 đồng/ngày.

Ông Nguyễn Cầu chuyển sang làm nón lá sen. 

Mức thu nhập ấy cho thấy, nón lá sen dù mở thêm hướng phát triển sản phẩm, vẫn chưa thể trở thành sinh kế ổn định nếu thiếu đơn hàng. Với người đã quen nghề, đây là cách để tiếp tục giữ tay nghề. Nhưng, với người trẻ, mức thu nhập hiện tại chưa tạo được sức hút so với nhiều công việc khác.

Doanh nghiệp của ông Nguyễn Thanh Thảo, Giám đốc Công ty TNHH Sen Thảo, hiện sản xuất khoảng 70 - 80 chiếc nón lá sen mỗi ngày. Lúc cao điểm có thể đạt khoảng 100 chiếc, bình quân 2.000 - 3.000 chiếc/tháng. Tuy nhiên, sản lượng phụ thuộc vào khách du lịch và đơn hàng. Khi thị trường tiêu thụ chậm, việc duy trì lao động và sản xuất cũng gặp khó.

Theo ông Thảo, để khôi phục làng nghề, cần có sự phối hợp giữa người dân, doanh nghiệp và chính quyền. Doanh nghiệp cần được tạo điều kiện về mặt bằng, nguồn vốn, mở rộng sản xuất và kết nối thị trường. Người dân có thêm cơ hội học nghề, làm việc và có thu nhập ổn định. Khi doanh nghiệp có đơn hàng và điều kiện tổ chức sản xuất, việc đưa người dân trở lại với nghề sẽ thuận lợi hơn.

Phường Hương An đang tính cách đưa nghề làm nón ra khỏi những căn nhà nhỏ lẻ. Ông Lê Kim Nam cho biết, địa phương dự kiến xây dựng Nhà văn hóa gắn với không gian làng nghề nón lá, nơi người dân có thể sản xuất, trình diễn kỹ thuật chằm nón và du khách có thể đến trải nghiệm.

Sản phẩm mới từ nghề chằm nón. 

Phường cũng đang chuẩn bị hồ sơ đề nghị cấp có thẩm quyền công nhận nón lá Đốc Sơ là làng nghề truyền thống, dự kiến hoàn thiện và nộp hồ sơ vào năm tới. Cùng với đó là hướng kết nối làng nón với làng nghề bánh Đức Bưu, hình thành tour trải nghiệm nông thôn và phối hợp với doanh nghiệp lữ hành đưa khách về làng.

Theo ông Nguyễn Ngọc An, Giám đốc Công ty TNHH Du lịch Kết nối Huế, muốn đưa Đốc Sơ vào các chương trình du lịch, trước hết làng nghề phải có đủ người làm và không gian để du khách xem, trải nghiệm các công đoạn chằm nón. Cùng với đó, cần có sản phẩm đặc trưng, câu chuyện về nghề và hoạt động trải nghiệm phù hợp để thu hút khách ở lại lâu hơn. “Làng nghề phải sống được mới có thể trở thành điểm đến”, ông An nói.

Đây cũng là hướng địa phương đang tính đến: không chỉ giữ chiếc nón như một sản phẩm thủ công mà từng bước tạo không gian để nghề được nhìn thấy, được trải nghiệm và có thêm đầu ra. Ông Cầu là một trong những người đang tìm cách giữ nghề cũ bằng việc thử nghiệm sản phẩm mới. Bên vành nón, ông vẫn giữ những động tác đã quen qua nhiều năm, từ xử lý lá đến chằm từng mũi chỉ. Nón lá sen có thể chưa giải được hết bài toán sinh kế, nhưng đang mở thêm một hướng để nghề tiếp tục được duy trì.