Đừng đợi người trẻ bước qua ranh giới

Nếu chỉ nhìn vào thời điểm gây án, là chỉ mới nhìn thấy phần gần cuối của câu chuyện. Một hành vi phạm tội có thể diễn ra trong vài phút, nhưng những điều dẫn đến nó thường được tích tụ trong một thời gian dài. Muốn phòng ngừa, vì thế, phải lần ngược lại, tìm xem điều gì đã xảy ra.

Công an phường Bàn Cờ, TPHCM phối hợp tuyên truyền về phòng, chống bạo lực học đường tại Trường THCS Thăng Long. Ảnh: CÔNG AN TPHCM

Nhìn vào quá trình trước khi phạm tội của nhiều bị can trẻ, có thể thấy những biểu hiện bất ổn thường không xuất hiện đột ngột. Một số bạn cùng lúc đối mặt với những vấn đề trong gia đình, học tập sa sút, bị tác động bởi nhóm bạn có hành vi lệch chuẩn, sử dụng rượu hoặc chất kích thích, trải qua bạo lực và thiếu khả năng kiểm soát cảm xúc. Những yếu tố này kéo dài mà không được gia đình, nhà trường và những người xung quanh quan tâm, hỗ trợ, nguy cơ bạn trẻ phản ứng bột phát trước các mâu thuẫn có thể gia tăng.

Nhiều hành vi ban đầu có thể bị xem là chuyện nhỏ: dùng bạo lực để giải quyết mâu thuẫn nhưng không được uốn nắn, mang theo hung khí với lý do “phòng thân”, hoặc được bạn bè cổ vũ khi thể hiện sự hung hăng. Những hành vi đó lặp lại vài lần sẽ dần trở thành cách ứng xử quen thuộc. Khi gặp một tình huống xung đột đủ mạnh, phản ứng bạo lực có thể xảy ra.

Không phải mọi đứa trẻ gây gổ, bỏ học hay có hành vi lệch chuẩn đều sẽ trở nên nguy hiểm. Càng không thể lấy một hành vi nhất thời để dán nhãn lên một con người. Nhưng giữa việc không quy kết và việc bỏ qua dấu hiệu cảnh báo là hai chuyện khác nhau.

Không gian mạng đang ảnh hưởng mạnh mẽ đến quá trình hình thành nhận thức và cách ứng xử của người trẻ. Không thể quy tội phạm trẻ cho mạng xã hội. Nhưng cũng khó có thể xem nhẹ việc một người trẻ liên tục tiếp xúc với những video đánh nhau, trả thù, làm nhục người khác hoặc đề cao lối sống bất chấp hậu quả.

Với người trẻ đang có sẵn những vấn đề về nội tâm, khả năng tự kiểm soát hành vi, việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung bạo lực có thể trở thành một yếu tố cộng hưởng. Vì thế, không thể đặt toàn bộ trách nhiệm lên cha mẹ bằng lời khuyên “hãy quản lý điện thoại của con”. Cha mẹ có thể biết con đang xem gì, nhưng không thể kiểm soát cả môi trường thông tin mà con mình tiếp xúc.

Nếu công nghệ có thể nhanh chóng nhận biết người dùng thích xem gì, dừng lại ở đâu và tương tác với nội dung nào, thì chính công nghệ cũng phải được sử dụng mạnh mẽ hơn để hạn chế việc đẩy nội dung kích động bạo lực đến người chưa thành niên. Trách nhiệm bảo vệ trẻ trên môi trường số vì thế, không thể đơn phương từ phía người sử dụng. Cơ quan quản lý và các nền tảng số phải có trách nhiệm tương xứng trong việc tạo dựng môi trường an toàn cho người chưa thành niên.

Sau mỗi vụ án nghiêm trọng, chúng ta thường hỏi: gia đình, nhà trường, địa phương ở đâu? Nhưng còn một câu hỏi khác: ở thời điểm nào hệ thống phòng ngừa đã để một người trẻ có nguy cơ lọt qua? Phòng ngừa hiệu quả phải được tổ chức theo mức độ nguy cơ. Với số đông thanh thiếu niên, đó là giáo dục pháp luật, kỹ năng kiểm soát cảm xúc, giải quyết xung đột, từ chối áp lực nhóm và ứng xử an toàn trên môi trường số.

Phòng ngừa tội phạm trong giới trẻ phải bắt đầu từ gia đình, lớp học, nhóm bạn, khu dân cư và cả màn hình điện thoại, khi người trẻ vẫn còn đứng ở phía bên này của ranh giới pháp luật.