Công nghệ dẫn lối di sản

Kết nối, tạo giá trị mới

Thời gian qua, Việt Nam đã nhanh chóng bắt nhịp, ứng dụng các công nghệ như: trí tuệ nhân tạo (AI), thực tế ảo và thực tế tăng cường (VR/AR), bản sao số (Digital Twin), mã định danh số, trình chiếu ánh sáng ba chiều (3D Mapping)…, tạo ra bước ngoặt trong công tác bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa. Nhờ vậy, di sản được đưa vào môi trường sống mới, có thể đối thoại trực tiếp với đời sống đương đại, vượt qua rào cản về không gian, thời gian. Thông qua công nghệ, kho di sản đồ sộ vật thể và phi vật của dân tộc dần chuyển hóa, từ tiềm năng thành nguồn nguyên liệu dồi dào cho công nghiệp văn hóa.

Hơn thế, bước phát triển này đã vượt qua giai đoạn thử nghiệm đơn lẻ, bước vào lộ trình triển khai bài bản, mang tầm quốc gia với hành lang chính sách đồng bộ. Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia khẳng định: "Khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo góp phần quan trọng xây dựng, phát triển giá trị văn hóa, xã hội, con người Việt Nam". Nghị quyết số 80-NQ/TW về phát triển văn hóa Việt Nam nhấn mạnh "Phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số tạo dựng không gian mới, xung lực mới cho phát triển văn hóa", đồng thời vạch ra lộ trình đưa các ngành công nghiệp văn hóa trở thành mũi nhọn kinh tế. Cùng với Đề án Chuyển đổi số trong lĩnh vực văn hóa đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 của Chính phủ, những lực đẩy này trao cho di sản cánh cửa mới để giữ gìn, phát huy, phát triển trong kỷ nguyên số.

Thông qua công nghệ, kho di sản đồ sộ của dân tộc dần chuyển hóa thành đầu vào cho công nghiệp văn hóa. Nguồn: Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Có thể thấy, những không gian trải nghiệm, nghiên cứu và sáng tạo mới với di sản đang tạo đòn bẩy quan trọng cho phát triển công nghiệp văn hóa. Tuy nhiên, hành trình đánh thức di sản bằng công nghệ đối mặt với không ít trở ngại đến từ tư duy quản trị, khai thác giá trị văn hóa.

Từ thực tế tham gia công tác số hóa, ứng dụng công nghệ phát huy giá trị di sản, nhà nghiên cứu, họa sĩ, TS. Trần Hậu Yên Thế chỉ ra vấn đề không chỉ là kỹ thuật, những bản quét 3D, kho dữ liệu điện tử mà còn là xây dựng hệ sinh thái lưu thông vào giáo dục, nghiên cứu, thiết kế và sáng tạo. Qua đó, tri thức, văn hóa, di sản tiếp tục được nghiên cứu, kết nối và tạo ra những giá trị mới.

Giá trị lớn nhất mà công nghệ mang lại không hẳn nằm ở tái hiện di sản bằng hình ảnh mô phỏng hay hiện vật vật lý, cũng không phải ở tốc độ xử lý, lan truyền dữ liệu về di sản. Quan trọng hơn là qua công nghệ, những giá trị di sản được bảo vệ ở tính nguyên bản, được trân trọng, được đối thoại với xã hội hôm nay.

TS. Trần Hậu Yên Thế cho rằng, giờ đây, chúng ta đang phải trả lời một câu hỏi không dễ. Đó là làm sao di sản bước vào thế giới số mà vẫn giữ được linh hồn và tính xác thực? Làm sao công nghệ giúp công chúng hiểu rõ giá trị của di sản, khuyến khích họ tìm đến di sản nguyên bản chứ không phải làm mất hào quang của di sản gốc?

Tiếp cận bằng năng lực, tư duy liên ngành

Theo các chuyên, trên nền tảng tư liệu và những giá trị lịch sử vốn có, sử dụng công nghệ phù hợp với từng mục đích sẽ tạo thêm điều kiện cho công tác bảo tồn, ứng dụng, lan tỏa, sáng tạo, đưa di sản đóng góp vào công nghiệp văn hóa.

Song, chính công nghệ, đặc biệt là sự xuất hiện của AI làm cho vấn đề này phức tạp hơn. Công nghệ giúp mô phỏng di sản, ranh giới giữa sáng tạo và sao chép vì thế trở nên mờ nhạt. Điều này không chỉ tác động đến thực hành nghệ thuật mà còn tác động đến chính di sản, cách mà công chúng tiếp nhận, kết nối, trải nghiệm, diễn giải về di sản.

Công nghệ không thể thay thế tri thức văn hóa, năng lực thẩm định, trải nghiệm sống và trách nhiệm xã hội của con người trước di sản văn hóa. Ảnh: Mô hình phục dựng điện Kính Thiên tại Khu di sản Hoàng thành Thăng Long

Thực tế này đặt ra thách thức lớn nhất của việc ứng dụng công nghệ với bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa, di sản là làm cho di sản vừa "sống động", kết nối đa chiều với thế giới hiện đại mà không bị biến dạng, lai căng. Yếu tố quyết định ở đây không nằm ở thuật toán, kỹ thuật mà nằm ở con người với hàm lượng tri thức về văn hóa, đạo đức và tư duy thẩm mỹ, sáng tạo.

"Chỉ khi được tiếp cận bằng tư duy liên ngành, công nghệ mới thực sự trở thành phương tiện giải mã và lan tỏa tâm hồn dân tộc, thay vì làm biến dạng những thông điệp mà tiền nhân gửi gắm. Đó chính là điểm gặp gỡ thực sự của công nghệ và di sản" - TS. Trần Hậu Yên Thế nhìn nhận.

Cùng quan điểm, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển Văn hóa Cộng đồng Việt Nam, GS. TS. Từ Thị Loan nhấn mạnh vai trò của nhân lực văn hóa trong thời đại mới. Theo đó, phát triển công nghiệp văn hóa, kết nối, lan tỏa di sản thông qua công nghệ gắn trực tiếp với những yếu tố: bảo vệ quyền tác giả, bản sắc văn hóa, sự tôn trọng đối với cộng đồng chủ thể di sản, đặc biệt là bảo vệ quyền tác giả. Những vấn đề này không thể giải quyết chỉ bằng việc nâng cao kỹ năng thao tác công nghệ mà dựa trên sự tăng cường bồi dưỡng, đào tạo, nâng cao năng lực thực hành, khả năng sáng tạo. Cần hiểu ứng dụng công nghệ không thể thay thế tri thức văn hóa, năng lực thẩm định, trải nghiệm sống và trách nhiệm xã hội của con người trước di sản văn hóa.

"Công nghệ đang làm thay đổi mạnh mẽ môi trường hoạt động của các nhóm nhân lực văn hóa, từ đội ngũ nghiên cứu, giảng dạy, quản lý văn hóa đến nhân lực trong các lĩnh vực di sản, nghệ thuật, truyền thông, du lịch và công nghiệp sáng tạo… Bài toán ứng dụng công nghệ nhằm thúc đẩy phát triển công nghiệp văn hóa bởi vậy không chỉ ở việc tổ chức hoạt động khai thác giá trị văn hóa sao cho mang lại lợi ích kinh tế cao mà còn để quá trình ấy không lấn át các giá trị văn hóa.

Việc hoàn thiện thể chế, đặc biệt là khung pháp lý cho các ngành công nghiệp văn hóa thực chất cũng nhằm bảo vệ quyền và kích thích tiềm năng sáng tạo của con người. Làm tốt điều này, giá trị di sản sẽ không chỉ được bảo vệ bền vững mà còn trở thành động lực nội sinh, góp phần tạo ra giá trị kinh tế, bản sắc quốc gia và sức cạnh tranh trong thời đại sáng tạo" - GS. TS. Từ Thị Loan nhận định.