Vẻ đẹp trung thu nước Việt

Mới đây, trong Lễ hội Văn hóa đêm lần thứ 3 tại Đường sách Thành phố Hồ Chí Minh đã diễn ra chương trình kể chuyện cộng đồng Trung thu truyền thống. Qua những chia sẻ của diễn giả, người nghe có dịp hiểu hơn về hành trình trung thu ở Việt Nam, cùng những nét tương đồng, khác biệt với trung thu các nước.

Quang cảnh buổi trò chuyện cộng đồng.

Trung thu là dịp cả cộng đồng gắn kết với nhau

Anh Dương Phạm Trí, Founder Chiêu Minh Các (Thành phố Hồ Chí Minh), người tìm hiểu và thực hành văn hóa Việt Nam, đặc biệt là tìm hiểu phong tục tập quán, liên quan đến trang phục, phụ kiện của người Việt Nam xưa cho biết: Theo các tài liệu, Tết Trung thu được ghi nhận sớm nhất từ thời nhà Lý. Trên một văn bia từ thời nhà Lý có ghi lại một đêm sáng trăng trung thu, người dân mở hội, đua thuyền, tổ chức các lễ hội đường phố. Đây được xem là dữ kiện sớm nhất ghi nhận Tết Trung thu đã có ở Việt Nam từ thời nhà Lý, cách nay khoảng 1 ngàn năm. Có thể trung thu có sớm hơn nhưng chưa thấy có dữ liệu ghi lại.

Theo anh Dương Phạm Trí, đối với những dân tộc gắn liền với nông nghiệp, đời sống gắn bó chặt chẽ với việc quan sát chu kỳ mặt trăng, thì mùa trung thu - rằm tháng 8, người dân có khoảng thời gian thảnh thơi nghỉ trước khi bước vào giai đoạn thu hoạch mùa vụ. Đây cũng là thời điểm bắt đầu ít mưa bão, thuận lợi tổ chức các lễ hội truyền thống, lễ hội cộng đồng, là dịp cả cộng đồng gắn kết với nhau.

Bên cạnh đó, trước khi đèn điện phổ biến, mỗi khi mặt trời lặn, mọi thứ sẽ chìm trong bóng đêm. Khoảng 1 thế kỷ trở lại đây, con người mới ra đường và chơi vào ban đêm bởi phải phụ thuộc vào đêm đó có trăng hay không, trời có mây không… Do đó, đêm trung thu thường là buổi trăng thanh gió mát, mặt trăng soi chiếu ánh sáng nhiều hơn bình thường… được xem như một sự kiện rất ý nghĩa.

Anh Lưu Trọng Nhân, Founder Chất Việt, chuyên gia quản lý đào tạo thiết kế sản phẩm số ở Thành phố Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Nếu một dân tộc xem lịch mặt trăng, hoặc dùng mặt trăng làm đơn vị soi chiếu thì chúng ta sẽ coi trọng sự xuất hiện của mặt trăng. Văn hóa sinh hoạt đời sống, cách thu hoạch mùa màng, trong không gian trăng sáng - một thời điểm điều kiện, một dịp thích hợp xứng đáng để tôn vinh thành lễ hội”.

Trung thu - Tết của thiếu nhi

Ở Việt Nam, Tết Trung thu theo thời gian cũng có sự thay đổi, thể hiện rõ nhất là kỹ nghệ làm đồ chơi hoặc sản phẩm phục vụ trung thu.

Qua tìm hiểu số một hình ảnh của người Pháp ghi lại Tết Trung thu ở Hà Nội cách đây hơn 100 năm, các diễn giả chia sẻ: Trung thu thường có trò chơi đá gà, lồng đèn hình con cá chép, lồng đèn hình con bướm, hình lồng đèn con cua, lồng đèn hình con tôm… Trong đó, đáng chú ý nhất là lồng đèn hình con cua, có con cua sống và con cua chết. Phía trên lồng đèn có bộ giá treo, khi đặt con cua xuống đất, những cái chân con cua sẽ banh ra để đỡ lồng đèn và khi treo lên thì cái chân sẽ nhấc chân lên. Chữ “sống” trong lồng đèn con cua sống có nghĩa là con cua vận động, nhúc nhích được. So với lồng đèn hiện nay, lồng đèn ngày xưa cầu kỳ, công phu hơn nhiều.

Theo anh Dương Phạm Trí, điểm đặc trưng của trung thu ở Việt Nam đó là Tết Trung thu được gọi là Tết Thiếu nhi. Những sản phẩm của trung thu sẽ luôn xoay quanh trẻ em, dễ thấy nhất là lồng đèn, các loại đồ chơi bằng gỗ, bằng giấy được làm rất tinh xảo, công phu. Tiêu biểu có đồ chơi tiến sĩ giấy, với hình tiến sĩ làm bằng giấy bồi có đai, mũ, lộng, áo quan… được tặng cho trẻ để gửi gắm hy vọng trẻ thi đỗ đạt. Ngoài ra, còn có trò rước sư tử - một nét văn hóa “rất Việt Nam”. Đầu sư tử rất độc đáo, màu sắc tươi tắn, trên đầu có đính 1 con bướm đang quay đầu xuống, 2 lông mày là 2 con cá chép… do đó sư tử nhìn dễ thương, không quá hung dữ.

Tiếp đó, trong ký ức của thế hệ 8X, 9X luôn là những mùa trung thu được đi lựa lồng đèn làm bằng giấy hình con thỏ, con gà, ngôi sao… Trong xóm, người dân sẽ chủ động tắt đèn để trẻ em được rước đèn với nhau. Mỗi nhà chuẩn bị quà bánh đơn giản bày thành mâm cỗ để trẻ em “phá cỗ”. Không thể thiếu trong trung thu là màn múa lân tưng bừng. Có thể thấy, đây thuần túy là câu chuyện trẻ em vui chơi với nhau.

Sau này có sự dịch chuyển từ lồng đèn giấy kiếng hình cá chép, hình chiếc thuyền, lồng đèn bằng lửa, sang lồng đèn điện tử bằng nhựa, chạy bằng pin, phát nhạc, xoay tròn…

Anh Dương Phạm Trí nhấn mạnh: “Mỹ nghệ của mùa trung thu là đặc trưng văn hóa Việt Nam, không có nước nào trong khu vực có. Bởi ngay từ đầu tư duy của chúng ta đã khác, xác định trung thu là Tết của thiếu nhi”.

Ngày nay, một số người không nhớ, không biết chúng ta đã có những đồ vật mùa trung thu đặc sắc đến như vậy. Đây là những điều đã mai một, không riêng gì các sản phẩm kỹ nghệ trung thu mà các sản phẩm thủ công mỹ nghệ khác nữa - cũng có sự đứt gãy - là do thị trường không cần những sản phẩm đó nữa. Người nghệ nhân không thể kiếm tiền từ lao động của mình, họ không còn học trò để truyền nghề. Trung thu nay với lồng đèn hiện đại, theo trend của trẻ với hình labubu, baby three… Chúng ta cần tiếp nhận, chấp nhận những nét mới, là sự lựa chọn của thị trường; song song đó, quan trọng nhất là tôn trọng, giữ gìn, phát huy được tinh thần, văn hóa trung thu truyền thống của dân tộc.