Người lính có 'túi thơ'

Nhà thơ Ngân Vịnh. Ảnh: NVCC

Hãy cùng lắng nghe câu chuyện về nhà thơ Ngân Vịnh, người mang trên vai hai hành trang: Một bên là băng đạn, một bên là “túi thơ” dành cho các em nhỏ.

Nặng nợ với văn chương

Ngân Vịnh tên thật là Phùng Ngân Vịnh, sinh năm 1942 tại xã Thạch Đà, huyện Mê Linh, tỉnh Vĩnh Phúc (nay thuộc Hà Nội). Từ khi còn là cậu học trò ngồi trên ghế nhà trường ở thị xã Vĩnh Yên, Ngân Vịnh đã mang trong mình một tình yêu mãnh liệt với thơ ca. Nhưng thời ấy, thơ như một mối tình thầm kín, cháy bỏng nhưng Ngân Vịnh chỉ giữ riêng cho mình.

Năm 1963, Ngân Vịnh nhập ngũ, rời ghế nhà trường vào chiến trường Khu 5 khi vừa tròn 21 tuổi. Bom đạn, mưa rừng, binh khí trở thành bạn đồng hành. Thế nhưng, trong ba lô của chàng lính trẻ, ngoài những viên đạn còn có những vần thơ viết vội trên lưng lá, trên mảnh giấy gói thuốc lào. Anh từng tham gia các trận đánh nổi tiếng như Ba Gia, Vạn Tường với cương vị Trung đội trưởng súng cối 82 ly.

Năm 1967, sau những năm tháng chiến đấu ở chiến trường, Ngân Vịnh được điều về Cục Chính trị Quân khu 5 làm phóng viên và biên tập viên cho Tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng Trung Trung Bộ. Tại đây, anh cùng các nhà văn, nhà thơ nổi tiếng như Thu Bồn, Thanh Quế, Nguyễn Chí Trung có tác phẩm khắc sâu trong lòng bộ đội, vừa cầm súng vừa cầm bút, ghi lại những khoảnh khắc hào hùng và bi tráng của cuộc kháng chiến. Sinh hoạt tại tạp chí có một quy định ngầm: Văn nghệ sĩ phải bám sát đơn vị tuyến đầu, có mặt ở những nơi “máu chảy thành sông”, vì chỉ có thế mới viết nên được những trang thơ chân thật.

Tháng 4/1978, Ngân Vịnh - với tư cách Trợ lý Tuyên huấn Sư đoàn 309 - tham gia chiến dịch biên giới Tây Nam và làm nhiệm vụ quốc tế tại Campuchia. Nơi đây, ông chứng kiến những hy sinh thầm lặng, những cơn khát cào xé gan ruột, và cả tình đồng đội keo sơn. Ông ghi lại tất cả trong từng câu thơ của mình: “Anh nằm ở đâu với cơn khát dày vò/ Miệng cạp vào những cây cỏ nát/ Xương thịt mỏi rời, mặt mày sưng húp/ Đôi bàn tay cào đất tóe máu tươi...”.

Những vần thơ về chiến tranh của Ngân Vịnh không thiếu vẻ đẹp trữ tình, nhưng luôn thấm đẫm hiện thực khắc nghiệt và lòng nhân đạo sâu sắc. Tập thơ Sương đẫm lá khộp khô - viết về quân tình nguyện Việt Nam giúp nhân dân Campuchia thoát khỏi họa diệt chủng - đã mang về cho ông giải thưởng Văn học Sông Mê Kông lần thứ 5 năm 2014 tại Siem Reap.

Vậy nên, khi nói về Ngân Vịnh, có thể thấy ông là một trường hợp đặc biệt: Một chiến sĩ trong cuộc chiến cam go nhất, lại là một thi sĩ mang tâm hồn trẻ thơ trong trẻo nhất. Có lẽ bởi vậy mà ông không chỉ viết về chiến tranh hay về người lính, mà còn viết rất hay cho thiếu nhi.

Hành trình sáng tạo cho thiếu nhi

Nếu nói về thơ cho thiếu nhi, Ngân Vịnh là một cái tên không thể không nhắc tới. Năm 1995, bài thơ Cánh cam lạc mẹ trong tập Ếch con và hoa sen được chọn vào bộ Tổng tập Văn học Việt Nam sau Cách mạng tháng Tám. Đến năm 2006, bài thơ trở thành bài chính tả trong sách Tiếng Việt lớp 5. Các nhà biên soạn chương trình giáo dục phổ thông 2018 tiếp tục đưa bài thơ này vào sách Tiếng Việt lớp 1 và lớp 2. “Cánh cam đi lạc mẹ/ Gió xô vào vườn hoang/ Giữa bao nhiêu gai góc/ Lũ ve sầu kêu ran/ Chiều nhạt nắng trắng sương/ Trời rộng xanh như bể/ Tiếng cánh cam gọi mẹ/ Khản đặc trên lối mòn...”.

Đọc bài thơ, ta thấy một câu chuyện cổ tích hiện đại. Khi cánh cam lạc mẹ, cả khu vườn trở nên rộn ràng: Bọ dừa dừng nấu cơm, cào cào ngưng giã gạo, xén tóc thôi cắt áo - tất cả cùng “đi tìm”. Kết thúc là tiếng reo vui bừng sáng: “Cánh cam về nhà tôi!”. Một bài thơ gieo vào lòng trẻ thơ tình yêu thương cộng đồng, tinh thần sẻ chia và cảm giác ấm áp của mái ấm gia đình.

Ngân Vịnh đã tự đổi tên bài thơ từ Cánh cam đi lạc thành Cánh cam lạc mẹ. Ông tâm sự: Chữ “mẹ” xuất hiện khiến câu chuyện trở nên cảm động hơn, bởi nỗi sợ hãi lớn nhất của con trẻ là mất đi vòng tay che chở của mẹ. Đó là một sự tinh tế trong nghệ thuật viết cho các em, rất giản dị nhưng lại chạm đến trái tim.

Những trang thơ của Ngân Vịnh như từng cánh cửa mở ra thế giới thiên nhiên diệu kỳ, nơi các em nhỏ có thể “chơi với chim muông hoa lá”. Ông viết: “Đống rơm vàng tiếng gà/ Chiếu xôn xao xóm nhỏ/ Gió đuổi nhau ngoài ngõ/ Con bướm vàng bay theo”. Thế giới ấy thật khoáng đạt, bồng bềnh, thơm thảo và mộng mơ. Với ông, trẻ con không chỉ đọc thơ để biết thêm ngôn từ, mà để cảm nhận cuộc sống, yêu thiên nhiên và thêm yêu người.

“Thơ khởi phát từ cái Tâm”

Có lần, khi được hỏi về những bài thơ cho thiếu nhi, Ngân Vịnh bộc bạch: “Công việc viết văn là công việc tự thân đầy khó nhọc. Nó như cái ách tròng vào cổ mình mà mình vẫn thích mang, vẫn đam mê. Phải chăng đó là cái nghiệp, đó là món nợ vay ở đời tự thuở nào mà mình phải trả”.

Chính vì coi viết lách là một “món nợ”, Ngân Vịnh luôn dành những gì đẹp nhất cho thơ, đặc biệt là thơ thiếu nhi. Ông quan niệm: “Thơ khởi phát từ cái Tâm và cái Tâm xưa nay không theo trường phái này, trường phái kia. Thơ không bao giờ cũ. Có cái Tâm lớn, cái Tâm trong sáng thì thơ vẫn cứ là thơ”.

Vì thế, những vần thơ của ông dành cho thiếu nhi rất nhẹ nhàng, đậm chất nhân văn, không gượng ép. Không chỉ Cánh cam lạc mẹ, các tập thơ như Ếch con và hoa sen hay Tiếng đàn của dế đều có sức sống lâu bền trong lòng bạn đọc nhỏ tuổi.

Tuy nhiên, sự nghiệp của ông cũng có những “chua ngọt đời nghệ sĩ”. Thành danh và có nhiều tác phẩm được sử dụng trong giáo dục, nhưng có thời điểm, cuộc sống của nhà thơ gặp nhiều khó khăn. Năm 1984, Ngân Vịnh nghỉ hưu với quân hàm Đại úy khi mới 42 tuổi. Ông tự trêu: “Kể ra Nhà nước cũng tốn kém với tớ lắm. Một mạch hưởng lương hưu tới nay đã hơn 40 năm mới kinh!”

Có những lúc khó khăn, ông vẫn lấy thơ để nuôi tâm hồn, lấy cái nhìn hài hước và lạc quan để vượt qua. Với ông, niềm vui lớn nhất là được nhìn thấy tác phẩm của mình đi vào trái tim các em nhỏ, được các thầy cô giáo giảng dạy, và được những cô bé, cậu bé xa lạ viết thư khen.

Một tâm hồn mãi trong trẻo

Ngân Vịnh có một bút pháp đặc biệt khi viết cho thiếu nhi. Thứ nhất, ông sử dụng biện pháp nhân hóa rất tự nhiên và nhất khí. Trong Cánh cam lạc mẹ, tất cả loài vật đều có hành động và cảm xúc như con người: Ve sầu kêu ran, bọ dừa dừng nấu cơm, cào cào ngưng giã gạo, xén tóc thôi cắt áo... Nhân hóa tạo nên một thế giới sống động, gần gũi và dễ thương, khiến trẻ em như lạc vào một vương quốc cổ tích.

Thứ hai, ngôn ngữ thơ của ông đa sắc, đa thanh, giàu hình ảnh mới mẻ. Những câu thơ như “chiều nhạt nắng trắng sương”, “đống rơm vàng tiếng gà”, “chùm sao con vịt mơ màng”, “tiếng đàn dế chơi vơi tỏ mờ” thể hiện một trí tưởng tượng phong phú và sự kết hợp từ ngữ đầy sáng tạo. Ông biến những sự vật bình dị trở nên lung linh, kỳ ảo qua con mắt thơ.

Thứ ba, thơ ông có một kết cấu rất trọn vẹn, có mở đầu, cao trào và kết thúc vui tươi. Cánh cam lạc mẹ bắt đầu bằng tình huống khẩn cấp (lạc mẹ), phát triển thành tình yêu thương cộng đồng và kết thúc bằng niềm hạnh phúc sum vầy. Cấu trúc này khiến các em dễ theo dõi, dễ nhớ và cảm thấy được an ủi.

Cuối cùng, mỗi bài thơ của Ngân Vịnh đều gửi gắm một bài học nhẹ nhàng. Không giáo huấn khô khan, nhưng qua câu chuyện của cánh cam, của chú dế, các em học được tình yêu thương, sự sẻ chia và lòng nhân ái.

Ở tuổi 84 (năm 2026), nhà thơ Ngân Vịnh vẫn tiếp tục sáng tác. Tập thơ mới nhất Những ngọn gió khuya của ông ra mắt năm 2020 cho thấy ngòi bút của ông vẫn còn rất trẻ. Trong đó có những vần thơ rất tươi mới: “Ta đến được Cà Mau thì mây trắng đã xa/Hỏi nắng - nắng ỡm ờ/ Hỏi mưa - mưa không biết...”.

Câu chuyện về Ngân Vịnh còn là câu chuyện về một người lính mang trên mình hai hành trang: Một bên là tình yêu Tổ quốc, một bên là tình yêu thiếu nhi. Giữa bom đạn và hiểm nguy, ông vẫn giữ được tâm hồn trong trẻo để viết những vần thơ làm rung động trái tim hàng triệu độc giả nhỏ tuổi.

Ông từng nói về lẽ sống của mình: “Tôi thấy tôi hạnh phúc là người được cất cao tiếng nói của dân tộc và đóng góp cho dân tộc một chút ấm nồng của tâm hồn mình, ẩn giấu như mùi hương cỏ ấu miền quê”. Hành trình ấy, từ chiến hào đến trang sách giáo khoa, từ những cơn khát rừng khộp đến tiếng reo vui của trẻ thơ mỗi ngày đến trường, đã cho thấy một điều giản dị mà lớn lao: thơ ca đích thực không phân biệt tuổi tác hay chiến trận - nó chỉ cần một trái tim biết rung động. Ngân Vịnh đã sống và viết bằng đúng trái tim ấy, không vội vàng, không toan tính, chỉ thuần khiết như cánh cam tìm về tổ ấm. Những vần thơ của ông, vì thế, không chỉ nằm trong sách vở mà còn đọng lại trong ký ức bao thế hệ học trò. Cứ thế, mỗi lần một em nhỏ đọc thuộc bài thơ về chú cánh cam lạc mẹ, là một lần nhà thơ già sống lại trong niềm hạnh phúc bình dị nhất đời người cầm bút. Và có lẽ, đó chính là phần thưởng xứng đáng nhất cho một đời gieo chữ, gieo tình, gieo những mùa xuân không tuổi.