Ngân vang nhịp phách, tiếng đàn

Những người giữ lửa

Thịnh hành từ thế kỷ XV, ca trù ở Bắc Ninh có sức sống bền bỉ qua nhiều thế hệ gắn liền với lễ hội, phong tục, tín ngưỡng, văn chương, âm nhạc và đời sống tinh thần người dân. Những tư liệu và chứng tích còn lại cho thấy ca trù từng hiện diện ở nhiều làng xã trên địa bàn tỉnh, phát triển trong không gian rộng lớn với nhiều hình thức diễn xướng và có mối liên hệ mật thiết với tổ ca trù ở Lỗ Khê (Hà Nội). Thậm chí có giai đoạn, ca trù ở Bắc Ninh không chỉ phục vụ một tầng lớp nhất định mà trở thành một sinh hoạt văn hóa phổ biến trong cộng đồng.

Các ca nương, kép đàn Câu lạc bộ Ca trù Hiệp Hòa tại đình Lỗ Hạnh.

Nhiều dòng họ làm nghề ca công, nhiều giáo phường và những làng hát ca trù chuyên nghiệp từng phát triển rực rỡ, tiêu biểu như làng Thanh Khê (phường Trí Quả) nổi tiếng qua câu ca "Kẻ Tướng đi hát kiếm quan tiền dài"... Đó là những dấu ấn khẳng định ca trù từng có một vị trí quan trọng tại Bắc Ninh.

Với truyền thống trân trọng văn hóa của người Bắc Ninh, sự quan tâm của chính quyền từ tỉnh đến cơ sở cùng tâm huyết "giữ lửa" của nghệ nhân và những người mến mộ, di sản ca trù sẽ tiếp tục xanh tươi bén rễ trong đời sống hôm nay.

Một điểm son trên bản đồ ca trù xứ Bắc là Hiệp Hòa - vùng đất từng quy tụ nhiều giáo phường, ca nương, kép đàn. Những mùa lễ hội đầu xuân, tiếng hát cửa đình, hát thi, hát thờ vang vọng khắp làng trên xóm dưới, tạo nên một không gian diễn xướng tao nhã, đậm dấu ấn văn hóa truyền thống. Về Hiệp Hòa một chiều thu, giữa đình Lỗ Hạnh cổ kính, tiếng đàn đáy rung ngân, nhịp phách giòn tan hòa cùng lời ca luyến láy đưa người nghe bước vào một thế giới nghệ thuật vừa cổ xưa vừa gần gũi.

Những ca nương vốn quanh năm gắn với ruộng đồng nhưng khi ngồi trên chiếu hoa, cất giọng ca giữa không gian đình làng thâm nghiêm cổ kính, ánh mắt họ không giấu được niềm tự hào. Đã gần 20 năm luyện hơi, luyện phách, ca nương Ngọ Thị Thanh, thành viên Câu lạc bộ Ca trù Hiệp Hòa tâm sự dù ở đâu, làm gì, chị vẫn đau đáu lời ca, nhịp phách. Điều đáng quý là ý thức gìn giữ và phát huy di sản ca trù không chỉ của riêng những người say mê mà trở thành tâm nguyện chung của cả cộng đồng địa phương.

Ở Thượng Thôn (xã Yên Phong), suốt gần 20 năm nay, cộng đồng làng xã cùng những người yêu ca trù đã bền bỉ khôi phục, duy trì sinh hoạt, tập luyện và truyền dạy để thanh âm ca trù mãi ngân vang. Hiện nay, Câu lạc bộ Ca trù Thượng Thôn có hơn 30 hội viên độ tuổi từ 10 đến 90 tham gia sinh hoạt thường xuyên. Các hội viên miệt mài học các thể cách mới, trau dồi kỹ năng, làm giàu vốn liếng nghệ thuật. Đã ngoài 80 tuổi song nghệ nhân Đào Thị Xuyến vẫn chuyên tâm luyện hơi, luyện giọng và truyền dạy cho lớp kế cận. Bà tâm niệm: "Còn sức thì còn học, biết đến đâu tôi lại truyền dạy đến đó. Tâm nguyện lớn nhất của tôi là di sản quý của quê hương, dân tộc được gìn giữ trường tồn".

Từ tâm nguyện của những người đi trước, những mầm non ca trù đang từng bước tiếp nối. Anh Đào Xuân Mỹ, Chủ nhiệm Câu lạc bộ Ca trù Thượng Thôn cho biết, câu lạc bộ đã bồi dưỡng được hơn 10 ca nương nhí. Các em bắt đầu làm quen với những kỹ năng nền tảng căn bản nhất như tập gõ phách, cách lấy hơi, luyện giọng và tập hát một số làn điệu đơn giản. Dưới sự dìu dắt của nghệ nhân và những người đi trước, các em dần cảm nhận được vẻ đẹp của di sản ca trù.

Mở rộng đất diễn

Thời gian gần đây, tại không gian Di sản văn hóa thế giới chùa Bổ Đà (phường Vân Hà), Giáo phường Ca trù Như Nguyệt duy trì hoạt động biểu diễn, truyền dạy và luyện tập. Hơn 20 thành viên với độ tuổi từ 10 đến 60 cùng sinh hoạt, luyện hơi luyện giọng và trau dồi kỹ năng biểu diễn, tạo môi trường cho những người yêu ca trù tiếp nối niềm đam mê với di sản.

Thành viên Câu lạc bộ Ca trù Như Nguyệt diễn xướng phục vụ khách tham quan tại đình Thổ Hà (phường Vân Hà).

Bà Dương Thị Hoài Thu, Giám đốc Trung tâm Cung ứng dịch vụ sự nghiệp công phường Vân Hà khẳng định: Để ca trù có sức sống lâu bền, địa phương xác định xây dựng lực lượng kế cận là nhiệm vụ quan trọng. Vì vậy, phường chú trọng thu hút đoàn viên, thanh niên, học sinh tìm hiểu, thực hành ca trù; đồng thời gắn loại hình nghệ thuật này với các hoạt động văn hóa, lễ hội như lễ hội chùa Bổ Đà, lễ hội đình, chùa, từ chỉ Thổ Hà. Thời gian tới, phường tiếp tục đề xuất những cơ chế hỗ trợ thiết thực hơn đối với nghệ nhân và các câu lạc bộ, đồng thời đẩy mạnh xã hội hóa, huy động các lực lượng xã hội cùng chung tay bảo tồn, phát huy di sản.

Qua rà soát, hiện toàn tỉnh có hơn 100 ca nương, kép đàn, trống chầu đang sinh hoạt đều đặn tại các câu lạc bộ, nhóm. Mạch nguồn ca trù vẫn được gìn giữ trải rộng từ Yên Phong, Vân Hà, Hiệp Hòa, Yên Dũng sang đến Cao Đức, Thuận Thành, Trí Quả… Các câu lạc bộ, nhóm ca trù duy trì sinh hoạt, luyện tập, giao lưu và biểu diễn thường xuyên.

Nhạc sĩ Ngọc Lương, Trưởng Phòng Văn hóa cơ sở, Trung tâm Văn hóa và Xúc tiến du lịch tỉnh cho biết: Ca trù Bắc Ninh từng bước được đưa vào các chương trình nghệ thuật phục vụ nhiệm vụ chính trị, hoạt động du lịch và các sự kiện văn hóa của tỉnh. Đặc biệt, tỉnh đã tổ chức nhiều chương trình để các câu lạc bộ ca trù biểu diễn tại một số di tích, điểm du lịch. Đây là hình thức tuyên truyền, giới thiệu và quảng bá di sản hiệu quả, vừa tạo không gian thực hành cho nghệ nhân, ca nương, kép đàn vừa đưa ca trù đến gần hơn với công chúng và du khách.

Song song với duy trì hoạt động biểu diễn, việc nâng cao chất lượng chuyên môn cũng được chú trọng. Các câu lạc bộ thường xuyên mời nghệ nhân, nghệ sĩ, giảng viên có chuyên môn về âm nhạc truyền thống, trong đó có các nghệ sĩ của Viện Âm nhạc quốc gia về trực tiếp truyền dạy kỹ thuật đàn, hát, giúp nghệ nhân, hội viên tiếp cận và tìm hiểu sâu hơn về các thể cách ca trù, đồng thời nâng cao kỹ năng biểu diễn. Ca trù là loại hình nghệ thuật khó học, kén người hát và kén cả người nghe. Vì vậy, để di sản có thêm sức sống, các cấp, ngành và địa phương cần mở rộng không gian, chương trình biểu diễn, tạo thêm cơ hội để công chúng tiếp cận và thưởng thức ca trù.

Với truyền thống trân trọng văn hóa của người Bắc Ninh, sự quan tâm của chính quyền từ tỉnh đến cơ sở cùng tâm huyết "giữ lửa" của nghệ nhân và những người mến mộ, di sản ca trù sẽ tiếp tục xanh tươi bén rễ trong đời sống, trở thành một nét văn hóa truyền thống đặc sắc thu hút sự say mê, yêu thích của nhiều người dân và du khách.