Giữ mạch nguồn văn hóa

Bài 1: Nối mạch nguồn văn hóa

Trong nhịp sống hiện đại, nhiều giá trị văn hóa truyền thống của 19 dân tộc được gìn giữ từ chính những bản làng, qua bàn tay và tâm huyết của những người con quê hương. Đặc biệt hơn, trong số những người “giữ lửa” ấy, có không ít là đảng viên đã nhiều năm tiên phong, bền bỉ để trao truyền vốn cổ cho thế hệ trẻ. Với họ, giữ văn hóa bắt đầu từ những việc gần gũi nhất, để những giá trị cha ông để lại tiếp tục hiện diện trong đời sống cộng đồng.

Ở bản Nậm Ngám, xã Pu Nhi, nhiều người nhắc đến ông Sùng A Tụa với sự trân trọng bởi ông là người giữ được tiếng khèn Mông giữa nhịp sống đổi thay từng ngày. Ở tuổi gần 70, người đảng viên vẫn bền bỉ nâng niu cây khèn, lặng lẽ truyền dạy những làn điệu xưa cho lớp trẻ, góp phần gìn giữ một phần hồn cốt văn hóa dân tộc ngay từ cộng đồng.

Sinh năm 1960, ông Sùng A Tụa biết thổi khèn từ thời thanh niên. Những bài khèn đầu tiên ông học từ những người đi trước am hiểu phong tục, văn hóa Mông. Ban đầu là học cách lấy hơi, bấm lỗ, giữ nhịp; lâu dần là học cách hiểu từng làn điệu, từng hoàn cảnh sử dụng. Bởi với người Mông, mỗi tiếng khèn đều có câu chuyện riêng. Có bài khèn vang lên trong ngày hội, có bài gắn với nghi lễ, có làn điệu gửi gắm tình cảm, tâm tư của con người với gia đình, thôn, bản.

Qua nhiều năm, cuộc sống đổi thay, nhiều giá trị văn hóa đứng trước nguy cơ phai nhạt. Lớp trẻ có thêm nhiều lựa chọn vui chơi, giải trí; người biết thổi khèn ngày một ít đi. Chính điều ấy khiến ông Tụa trăn trở. Ông bảo, người biết mà không truyền lại thì một ngày nào đó tiếng khèn sẽ chỉ còn trong ký ức… Từ suy nghĩ ấy, trách nhiệm của người đảng viên trong ông được thể hiện bằng những việc rất cụ thể. Ông tự nhận phần việc của mình là giữ lấy những gì cha ông để lại, rồi truyền lại cho thế hệ sau. Khi địa phương vận động gìn giữ bản sắc văn hóa dân tộc, ông là một trong những người tích cực tham gia. Khi có thanh niên muốn học khèn, ông sẵn sàng hướng dẫn. Có buổi học ngay tại nhà, có khi ở sân bản, có khi tranh thủ những dịp sinh hoạt văn hóa cộng đồng. Ông cầm tay chỉ từng thế bấm, sửa từng nhịp, từng động tác, kiên trì cho đến khi người học nhớ được bài. Đến nay, ông đã truyền dạy khèn cho nhiều người trẻ trong vùng. Và điều ông mong nhất không phải là có thật nhiều người biểu diễn giỏi mà là lớp trẻ hiểu được giá trị của tiếng khèn, biết trân trọng văn hóa của dân tộc mình và tự nguyện tiếp nối.

Ông Sùng A Tụa cho biết: “Ngày trước tôi học khèn từ các cụ, các ông đi trước. Bây giờ mình biết rồi thì phải dạy lại cho con cháu. Nếu người già cứ giữ trong đầu, không truyền cho người trẻ thì sau này chẳng còn ai biết nữa. Tôi là đảng viên thì càng phải làm trước, vận động con cháu cùng giữ tiếng khèn, giữ phong tục của dân tộc mình. Tôi còn thổi được, còn dạy được thì ai muốn học tôi vẫn dạy, chỉ mong sau này trong bản, trong xã vẫn còn người biết thổi khèn Mông”.

Nếu ở Pu Nhi, tiếng khèn Mông được gìn giữ bằng những buổi truyền nghề, thì tại Mường Lay, đảng viên gần 30 năm tuổi Đảng Lò Thị Lả, bản Chi Luông lại có một hành trình khác: Đi tìm những điệu xòe, điệu múa Thái trắng đang dần khuất sau ký ức của lớp người già.

Bà Lò Thị Lả (thứ 3 từ trái sang) cùng đội văn nghệ biểu diễn làn điệu hát cổ của người Thái trắng.

Sinh năm 1958, bà Lả đã dành nhiều năm cho việc sưu tầm, phục dựng và truyền dạy văn hóa Thái. Từ những năm còn tham gia công tác phụ nữ, người cao tuổi đến khi giữ vai trò trong Hội Văn hóa dân tộc Thái tỉnh, mối quan tâm của bà vẫn hướng về những điệu xòe, lời hát, trang phục, phong tục của dân tộc mình. Là đảng viên, bà càng ý thức rằng lời nói muốn có sức thuyết phục phải được bắt đầu bằng việc làm. Bà đi tìm nghệ nhân, tự học, tự nhớ, rồi đứng lớp truyền lại. Khi có người trẻ tham gia, bà lại có thêm niềm tin rằng dòng chảy văn hóa chưa đứt đoạn.

Bà Lả chia sẻ: “Là người dân tộc Thái lại là một đảng viên, tôi luôn nghĩ mình phải có trách nhiệm giữ gìn những gì cha ông để lại. Có những điệu xòe, điệu múa cổ nếu mình không đi tìm, không ghi nhớ, không truyền lại thì sẽ mất dần. Vì vậy, tôi cùng các chị em, nghệ nhân cao tuổi cố gắng sưu tầm, phục dựng rồi truyền dạy cho lớp trẻ. Người đảng viên phải gương mẫu từ những việc cụ thể như thế. Mình làm trước, kiên trì vận động thì bà con mới tin, lớp trẻ mới thấy văn hóa của dân tộc mình là điều đáng tự hào và cần được gìn giữ”.

Điều bà Lả lo nhất không phải một tiết mục có còn được biểu diễn trên sân khấu hay không mà là thế hệ trẻ có hiểu nó thuộc về đâu, có muốn học và tiếp tục thực hành hay không. Bởi điệu xòe đẹp nhất khi còn sống trong vòng tay cộng đồng. Văn hóa chỉ thật sự bền khi người trẻ coi đó là một phần đời sống của chính mình. Từ suy nghĩ ấy, bà dành nhiều thời gian truyền dạy cho các câu lạc bộ, đội văn nghệ. Các lớp học trở thành nơi người già trao lại những gì mình biết, người trẻ tiếp nhận bằng những bước chân, nhịp tay cụ thể. Những điệu múa tưởng đã nằm trong ký ức lại xuất hiện trong ngày hội, lễ hội, chương trình giao lưu và sinh hoạt cộng đồng.

Những nỗ lực gìn giữ văn hóa từ cơ sở góp phần tạo nên một nền tảng khá phong phú cho đời sống văn hóa Điện Biên. Toàn tỉnh hiện có 24 di sản văn hóa được ghi vào danh mục quốc gia về di sản văn hóa phi vật thể; 2 di sản được UNESCO ghi danh là di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại; 41 nghệ nhân được Chủ tịch nước phong tặng danh hiệu Nghệ nhân ưu tú trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể. Cùng với đó, 1.250 đội văn nghệ quần chúng duy trì hoạt động, tạo nên không gian thường xuyên để các giá trị văn hóa được thực hành, trao truyền và lan tỏa trong cộng đồng. Đằng sau những con số ấy là sự bền bỉ của những người đang trực tiếp giữ gìn di sản. Trong đó, nhiều đảng viên bằng uy tín, trách nhiệm và sự gương mẫu của mình đã trở thành hạt nhân vận động cộng đồng cùng tham gia. Khi người đảng viên đi trước gìn giữ văn hóa, những giá trị truyền thống có thêm điểm tựa để tiếp tục được trao truyền qua các thế hệ.

Giữ được vốn cổ trong cộng đồng là nền móng. Nhưng để những giá trị ấy đi xa hơn, chạm tới đông đảo công chúng và tiếp tục sống trong đời sống đương đại, cần thêm một hành trình khác: Hành trình đưa vốn văn hóa dân tộc lên sân khấu bằng tư duy sáng tạo mới.

Bài, ảnh: Diệp Chi