Hóa thạch lửng mật tại Lạng Sơn

Thành viên nhóm nghiên cứu, Tiến sĩ Dmitry Gimranov’s (áo đỏ) trong một chuyến khảo sát hang động tại xã Thất Khê, tỉnh Lạng Sơn. (Ảnh: Minh Chuyển)

Thực hiện chương trình nghiên cứu khoa học giữa Viện Sinh thái nhiệt đới (Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga, Bộ Quốc phòng) và Viện Cổ sinh vật (Viện Hàn lâm Khoa học Liên bang Nga), trong 5 năm qua, Bảo tàng tỉnh đã phối hợp với các chuyên gia tổ chức nhiều đợt khảo sát, nghiên cứu thực địa tại một số hang động trên địa bàn tỉnh. Kết quả bước đầu phát hiện nhiều mẫu vật của hàng chục loài động vật cổ, có tuổi từ hàng trăm nghìn năm trước thuộc thế Pleistocen (là một kỷ địa chất, kéo dài từ khoảng 2,58 triệu năm đến 11.700 năm trước). 

Đặc biệt, trong một số chuyến tham quan, khảo sát tại di tích hang Thẩm Khuyên - Thẩm Hai từ năm 2023 đến năm 2024, các nhà khoa học Liên bang Nga đã bất ngờ phát hiện một chiếc răng của loài lửng mật có niên đại thuộc giữa thế Pleistocen (khoảng 300.000 - 200.000 năm cách ngày nay).

Đây là mẫu vật hóa thạch loài lửng mật đầu tiên và duy nhất ở Đông Nam Á, khẳng định môi trường sống của loài động vật này không chỉ ở riêng châu Phi mà đã sớm có sự di cư, phát tán qua các vùng Tây Á, Ấn Độ và đến miền Bắc Việt Nam từ hàng trăm nghìn năm trước.

Theo nghiên cứu, loài lửng mật Đông Dương lớn hơn các loài lửng mật hiện đại ngày nay ở châu Phi và Ấn Độ, nhưng vẫn nhỏ hơn tổ tiên của nó là loài Eomellivorine khổng lồ sống cách đây hàng triệu năm. Cấu tạo răng cho thấy nó là loài săn mồi đầu bảng. Chế độ ăn gần như chỉ toàn thịt, chứng tỏ mức độ chuyên hóa cao trong việc cạnh tranh săn mồi.

Mẫu vật là một chiếc răng nanh hàm dưới duy nhất của cá thể lửng mật trưởng thành, hiện đang được nghiên cứu và lưu giữ tại Viện Cổ sinh vật học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Nga. Theo nghiên cứu được đăng tải trên Tạp chí Tiến hóa động vật có vú (Springer nature), loài lửng mật ong Đông Dương nằm trong quần thể động vật Stegodon-Ailuropoda cổ đại nổi tiếng (gồm voi và gấu trúc), quần thể này rất có thể đã di cư đến từ tiểu lục địa Ấn Độ thông qua đất liền từ thời kỳ đầu thế Pleistocene. Tuy nhiên, việc cạnh tranh thức ăn khốc liệt với các loài thú ăn thịt bản địa cùng với những biến đổi môi trường khí hậu vùng nhiệt đới đã khiến loài này trở nên tuyệt chủng trong khu vực.

Phát hiện này là một đóng góp thú vị của các nhà khoa học Việt Nam và Liên bang Nga, khẳng định tiềm năng, giá trị cổ sinh độc đáo hấp dẫn của tỉnh Lạng Sơn. Trong phạm vi đề tài nghiên cứu khoa học “Đa dạng và cấu trúc sinh thái khu hệ thú miền Bắc Việt Nam kỷ Đệ Tứ”, từ năm 2021 đến nay nhóm nghiên cứu đã thu thập được hàng trăm mẫu vật của gần 40 loài động vật cổ sinh khác nhau gồm hổ, báo, gấu trúc, hươu nai, tê giác, heo vòi, trâu bò rừng, ngựa…chủ yếu từ các hang động vùng karst tại các xã Bình Gia và Thất Khê, tỉnh Lạng Sơn. Hoạt động nghiên cứu góp phần làm sáng tỏ, đưa ra những nhận định, đánh giá về tính đa dạng độc đáo và mối quan hệ sống giữa các loài, đặc điểm và các biến đổi môi trường sinh thái trong thế Pleistocen ở vùng đất Lạng Sơn. 

Phát hiện lịch sử về chiếc răng hóa thạch lửng mật đầu tiên tại Đông Nam Á cùng hàng trăm mẫu vật động vật cổ sinh trên địa bàn tỉnh đã khẳng định tiềm năng và vị thế đặc biệt của khảo cổ học Lạng Sơn trên bản đồ khoa học trong nước và quốc tế. Qua đó, góp phần làm nổi bật những giá trị di sản địa chất độc đáo của Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Lạng Sơn, mở ra hướng đi mới trong công tác bảo tồn và quảng bá kho tàng di sản địa chất tự nhiên quý giá của xứ Lạng.