Người giữ hồn Sán Chay

Nghệ nhân dân gian Trần Thị Án (người ngồi giữa) cùng các cháu trong Câu lạc bộ hát ví Lưu Tam xóm Văn Minh, xã Phú Xuyên.

Từ thuở nằm nôi, nghệ nhân Trần Thị Án đã được nghe câu ầu ơ bằng tiếng mẹ đẻ. Tuổi thơ cắp sách đến trường đã được nghe hát ví Lưu Tam, xem múa Tắc Sình. Câu hát, điệu múa ấy đã nuôi lớn tâm hồn một người phụ nữ nơi sơn dã, vốn quen việc cấy lúa, trồng ngô. 

Nhưng vì cuộc mưu sinh, câu hát, điệu múa chuyển tải tâm hồn của đồng bào dân tộc Sán Chay dần chìm vào ký ức. Bà nhớ lại: Năm 2014, tôi được Bảo tàng Văn hóa các dân tộc Việt Nam mời tham dự Chương trình giao lưu, trình diễn văn hóa văn nghệ dân gian, đêm hát ví Lưu Tam lần thứ nhất. Khi trở về, tôi trăn trở rất nhiều và quyết định đi “tầm sư học đạo”… 

Bà kiên trì học hỏi, ghi chép, đối chiếu từng câu hát, từng cách thể hiện với mong muốn giữ được nét cổ truyền, đồng thời giúp mọi người dễ tiếp cận và cùng nhau thực hành. Thấy bà hăng hái, cụ Lâm Công Bình và cụ Hầu Văn Ngân - "bảo tàng sống" của cộng đồng người Sán Chay trong vùng tâm đắc, chia sẻ lại cho bà những vốn liếng văn hóa tinh thần của cha ông truyền lại.

Bà cẩn thận ghi chép, đặc biệt là hát ví Lưu Tam và vũ điệu Tắc Sình. Rồi nhờ người đánh máy, in thành từng tập khổ giấy A4 để phát cho một số người có năng khiếu văn nghệ và vận động học để nét đẹp văn hóa tinh hoa của tổ tiên không bị mai một.

Sau gần 10 năm tìm hiểu, nghiên cứu, lan tỏa, bà đã tập hợp được những người cùng đam mê trong một câu lạc bộ. Ngoảnh lại đã 3 mùa cơm mới trôi qua, từ 22 người tham gia ban đầu nay câu lạc bộ đã có gần 100 người.

Bà cho biết: Chính quyền địa phương ủng hộ, các bậc cao lão đồng tình, bà con phấn khởi vì hát ví Lưu Tam và múa Tắc Sình từ nay đã có sức sống trở lại. Chính vì thế việc câu lạc bộ duy trì sinh hoạt rất tốt, không chỉ ở nhà văn hóa, ngay cả lúc đi nương, đi ruộng cũng có người hát ví.

Chia sẻ với chúng tôi, bà Đỗ Thị Dung, Phó Chủ nhiệm Câu lạc bộ hát ví Lưu Tam cho biết: Bà Án là một nghệ nhân dân gian. Bà sưu tầm, gìn giữ hồn người Sán Chay và trao truyền lại cho lớp trẻ. Sự tâm huyết của bà đã nhân rộng, lan tỏa hát ví Lưu Tam và múa Tắc Sình thành phong trào. Nhiều bạn trẻ nhờ học hát ví mà biết nói tiếng dân tộc mình.

Nghệ nhân dân gian Trần Thị Án, xóm Văn Minh, xã Phú Xuyên (người đánh trống) hướng dẫn cho các cháu tập múa Tắc Sình.

Cùng hát ví Lưu Tam, nghệ nhân Trần Thị Án còn dành nhiều tâm huyết truyền dạy múa Tắc Sình. Bà nói tâm đắc: Nếu lời hát đưa người nghe đến với thế giới tình cảm và những câu chuyện đời sống, thì điệu múa mang lại không khí sôi động, cuốn hút, khuyến khích mọi người hòa mình vào hoạt động chung. Việc truyền dạy đồng thời cả hát và múa giúp người học có cái nhìn đầy đủ hơn về đời sống văn hóa tinh thần của đồng bào dân tộc Sán Chay.

Trong suốt nhiều năm, bà Án cùng các thành viên Câu lạc bộ Sấng Cọ mang câu hát ví Lưu Tam và điệu múa Tắc Sình đi giao lưu, trình diễn tại nhiều địa phương trong, ngoài tỉnh. Các tiết mục cũng xuất hiện trong nhiều hoạt động cộng đồng, góp phần làm phong phú đời sống văn hóa cơ sở và giúp công chúng hiểu hơn về nét đẹp của người Sán Chay. Nhiều câu lạc bộ văn hóa, văn nghệ và trường học trong và ngoài tỉnh đã mời bà đến truyền dạy hát ví Lưu Tam và múa Tắc Sình.

Cùng trao truyền, bà còn tham gia hỗ trợ giảng viên các trường đại học trên địa bàn tỉnh thực hiện đề tài khoa học và công nghệ cấp tỉnh về “Nghiên cứu, bảo tồn dân ca các dân tộc thiểu số”; nghiên cứu về trang phục của người Sán Chay...

Nghệ nhân Trần Thị Án là một trong những “kho tư liệu sống”, là người gìn giữ, trao truyền nét đẹp văn hóa tinh hoa của dân tộc mình cho các thế hệ. Bà nói trong ánh mắt sáng ngời niềm hạnh phúc: Vào các ngày lễ hội, thấy câu hát ví Lưu Tam cất lên, và vũ điệu Tắc Sình rộn ràng cùng những bước nhảy khỏe khoắn của các bạn trẻ là tôi thấy mình như khỏe hơn, thấy công việc dạy hát, dạy múa cho lớp trẻ của mình thật sự có ý nghĩa. Và tôi sẽ tiếp tục sưu tầm những nét đẹp văn hóa tinh hoa của dân tộc mình để trao truyền lại cho lớp trẻ.