Đô thị hữu cơ - Một logic khác cho đô thị mới

Bài Đi tìm sức sống đô thị (1) đã giới thiệu khái niệm sức sống đô thị như một chỉ số phản ánh mật độ kinh tế trên mỗi hecta đất. Sức sống đô thị không đến từ những con đường rộng hay công trình hiện đại, mà từ mật độ và sự liên tục của các hoạt động con người. Nhưng đó chỉ là phần nổi của một cấu trúc kinh tế - xã hội vận hành thầm lặng, và chính cấu trúc đó mới là gốc rễ của sức sống đô thị.

Kinh tế 3H tạo sức sống đô thị

Kinh tế "3H" (hộ - họ -hãng) (2) là cách nhìn đơn giản nhất để hiểu đô thị Việt Nam qua ba nhóm vừa khác nhau về hoạt động kinh tế, vừa khác nhau về cách sống, cách ở và cách di chuyển.

Hộ (H1) là các gia đình tự kinh doanh nhỏ lẻ - quán ăn, tiệm tạp hóa, cửa hàng. Cư trú nhà phố, vừa ở vừa buôn bán, di chuyển linh hoạt trong bán kính nhỏ quanh khu vực sinh sống.

Họ (H2) là mạng lưới dòng họ và làng nghề - sản xuất dựa trên quan hệ huyết tộc, truyền nghề qua nhiều thế hệ. Quần cư theo làng xóm gần nơi sản xuất, di chuyển theo mạng lưới nghề và thị trường với bán kính rộng hơn H1.

Hãng (H3) là doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức - khu vực kinh tế chính thức, làm công ăn lương. Cư trú chung cư, khu đô thị, nhà trọ. Di chuyển theo tuyến cố định nhà - nơi làm việc theo giờ cao điểm rõ rệt.

Một buổi sáng trên phố Trần Xuân Soạn, thuộc khu phố cũ của Hà Nội, có thể thấy mối tương tác đan xen của ba nhóm này. Cô Duyên bày hoa Tây Tựu trước ngõ nhỏ. Bà Lũy bán bánh chưng, giò chả Ước Lễ kề bên. Cả hai thuộc H1 điểm tiếp xúc trực tiếp với đô thị. Nhưng đằng sau mỗi bó hoa, mỗi khoanh giò, tấm bánh là một mạng lưới H2 kéo dài về nông thôn, nới đất đai chia theo hộ, kỹ thuật truyền qua nhiều thế hệ, danh tiếng dòng họ, sản phẩm mang tên làng được đảm bảo chất lượng.

Cách đó chưa đầy 100 mét, anh An nhân viên ngân hàng BIDV, đại diện H3, không sản xuất hoa hay giò chả, mà tiêu dùng chúng. Thu nhập của An từ hệ thống tài chính hiện đại, nhưng đời sống của gia đình anh lại được nuôi dưỡng bởi mạng lưới sản xuất phân phối truyền thống.

Cô Duyên người làng Tây Tựu bán hoa tươi ở phố Trần Xuân Soạn - Hà Nội

Ba người thuộc ba nhóm xã hội trong một dòng chảy: Làng (H2) - Phố (H1) - Người tiêu dùng (H3). Đô thị không phải nơi kết thúc của hàng hóa, mà là nút giao của các dòng chảy xã hội - kinh tế. Chuỗi này có ở khắp nơi, hoa Đà Lạt, Sa Đéc qua tiểu thương chợ Hồ Thị Kỷ đến nhà hàng, văn phòng TP.HCM; rau củ Long An, Tiền Giang qua chợ đầu mối đến bếp ăn công nghiệp. Kinh tế 3H không phải mô hình trừu tượng, đó là hệ sinh thái, nơi mỗi giao dịch nhỏ chứa đựng một mạng lưới lớn đằng sau.

Đô thị hữu cơ - môi trường tự nhiên của kinh tế 3H

Đô thị hữu cơ (organic city) không nhất thiết là đô thị không có quy hoạch như đã đề cập ở bài trước. Vùng trung tâm Paris (Pháp), Tokyo (Nhật), Amsterdam (Hà Lan) dù hình thành theo những cách rất khác nhau đều được xem là hữu cơ vì chúng tạo ra sự gần gũi với các tiện ích thiết yếu hằng ngày thông qua sự đa dạng chức năng và mật độ phù hợp (3). Nói cách khác, "hữu cơ" không hẳn chỉ mô tả cách đô thị được xây dựng, mà nhấn mạnh cách đô thị vận hành, đó phải là một cấu trúc có trật tự nội tại và khả năng thích nghi cao, nơi sự đa dạng chức năng tạo điều kiện cho nhiều cách sống cùng sinh tồn (4).

Khu phố Pháp ở Hà Nội hay khu trung tâm cũ của Sài Gòn là ví dụ điển hình, chúng được quy hoạch mạng lưới bài bản, nhưng với lô đất nhỏ, mặt tiền tiếp cận trực tiếp và chức năng hỗn hợp được phép tồn tại - đó là quy hoạch hữu cơ về kết quả, lại có thêm trật tự về hình thức. Cô Duyên bán hoa, bà Lũy bán giò chả, anh An đi làm ngân hàng, ba người, ba cách sống, ba tầng kinh tế cùng sinh tồn trong một không gian không quá 100 mét di chuyển. Đó chính là biểu hiện cụ thể nhất của đô thị hữu cơ trong bối cảnh Việt Nam.

Một tiệm nước giải khát ở đường Trần Hưng Đạo, TP.HCM có đến 24 vị thì đằng sau nó phải có một chuỗi cung ứng phong phú từ những cánh đồng nguyên liệu?

Nó ngược với loại đô thị mới hiện nay chia theo lô đất lớn, chung cư cao tầng và mặt bằng thương mại tập trung, dù được quy hoạch rất quy củ nhưng lại không hữu cơ về kết quả, do không tạo ra điều kiện cho nhiều cách sống cùng tồn tại. Vậy vấn đề không phải có hay không có quy hoạch - mà là quy hoạch đặt tiêu chí gì làm trung tâm? Jane Jacobs đã chỉ ra điều này từ năm 1961, rằng không phải sự phát triển tự phát hay thiếu bàn tay quy hoạch tạo ra sức sống đô thị, mà là sự hiện diện của đa dạng chức năng, lô nhỏ, và mật độ tiếp xúc cao (5).

Nếu Kinh tế 3H là cấu trúc nền tảng, thì đô thị hữu cơ, trong khuôn khổ bài viết này, được định nghĩa không phải bởi nguồn gốc hình thành, mà mức độ không gian đô thị cho phép 3 hệ kinh tế H1- H2 - H3 cùng tồn tại và tương tác thông qua mật độ tiếp xúc, đa dạng chức năng, là môi trường duy nhất mà cấu trúc đó vận hành đầy đủ. Bởi đô thị hữu cơ tạo ra đúng ba điều kiện mà 3H cần.

1. Hình thái: Lô đất nhỏ và mặt tiền linh hoạt là nền tảng vật thể của H1. Jacobs chứng minh mật độ cao kết hợp đa dạng chức năng là điều kiện tiên quyết của sức sống đô thị, vì mật độ khi đó có hiệu ứng nhân bội, càng nhiều công trình, càng nhiều tương tác và giao thương (5). Jacobs chủ trương giữ lại cả công trình cũ và đường phố nhỏ, bởi chính những không gian "không hoàn hảo" đó tạo ngưỡng thu nhập thấp cho doanh nghiệp nhỏ (5). Còn khi không gian bị chuẩn hóa thành khối đồng nhất với mặt bằng thương mại lớn với chi phí cao, thì cửa vào cho H1 gần như bị khóa lại bởi chính cấu trúc vật lý được thiết kế.

Chợ hoa Hồ Thị Kỷ (phường Vườn Lài) nổi tiếng là chợ hoa đầu mối lớn nhất TP.HCM. Ảnh: Trung Dũng

2. Xã hội: Kênh lưu thông ngắn giữa nơi sản xuất và tiêu thụ là nền tảng của H2. Làng nghề chỉ vận hành được khi có chuỗi kết nối liên tục từ xưởng sản xuất, đồng bãi canh tác ngoại ô đến mặt tiền phố. Đô thị hữu cơ duy trì chuỗi này qua sự đan xen không gian: chợ đầu mối, kho trung chuyển, hàng buôn sỉ và bán lẻ cùng tồn tại trong bán kính vài chục km. Ví dụ điển hình là vành đai làng nghề ven đô Hà Nội và các "luồng xanh" đường thủy kết nối miền Tây với TP.HCM. Các tiểu thương vùng phụ cận Hà Nội vẫn duy trì quan hệ cung ứng gắn trực tiếp với làng nghề vùng ven qua nhiều thế kỷ (6). Khi đô thị hóa xóa sổ làng nghề ven đô, thiệt hại sẽ lan tới H1, vì mặt phố mất nguồn hàng truyền thống, mất bản sắc, mất nhóm khách trung thành. Các can thiệp "xóa trắng" không chỉ phá không gian - mà phá cấu trúc nền tảng xã hội mà H2 cần để tồn tại.

3. Hệ thống: H3 tích hợp vào cấu trúc hiện hữu qua bốn kênh lan tỏa.

- Kênh tiêu dùng: dòng tiền H3 thấm vào H1 và H2 qua từng bữa ăn, từng lần mua sắm (chợ dân sinh, quán cơm, tiệm tạp hóa...) mỗi ngày.

- Kênh cung ứng: nhà máy H3 kéo theo xưởng gia công H2, phòng trọ, các dịch vụ quanh cổng xưởng - khi H3 nhập khẩu toàn bộ và đưa công nhân vào ký túc xá khép kín, chuỗi đó đứt.

- Kênh lao động: H2 không chỉ cung cấp hàng hóa mà còn cung cấp lao động có kỹ năng từ các làng nghề cho H3 - quan hệ này hai chiều, mất H2 là H3 mất cả hai.

- Kênh không gian: H3 trong khu phố hỗn hợp tạo lưu lượng người nuôi sống H1, khác hoàn toàn với H3 trong không gian độc lập như tại các khu công nghiệp FDI khép kín dù cùng số nhân viên.

Vượt qua khó khăn, những H1, H2 vẫn cung ứng thực phẩm cho cư dân Hà Nội trong suốt đại dịch Covid 19. Ảnh: TTC

Vậy khi cả 4 kênh bị chia cắt H3 tồn tại nhưng không bén rễ vào nơi nó mọc lên. Jacobs nhìn thấy sự đa dạng thương mại, sáng tạo và tăng trưởng kinh tế như những sợi chỉ đan xen - gỡ một sợi, các sợi kia bung theo (5). Đô thị xung quanh chết dần không vì thiếu đầu tư, mà vì thiếu kết nối. Điều kiện hệ thống là điều kiện tổng hợp, chỉ vận hành khi hai điều kiện trên đã được đảm bảo. Bởi kinh tế 3H vận hành theo chuỗi, là một hệ sinh thái của đô thị Việt. Thiếu 1 trong 3, cả hệ suy yếu. Phá 1 trong 3, cả hệ có nguy cơ sụp đổ.

Tóm lại: Hộ cần lô nhỏ, mặt tiền linh hoạt để vừa ở vừa kinh doanh. Họ cần kênh lưu thông ngắn giữa làng sản xuất và phố tiêu thụ. Hãng cần đặt trong khu phố hỗn hợp để tạo và hấp thụ chuỗi dịch vụ địa phương. Mất đô thị hữu cơ không chỉ là mất cảnh quan, mà mất nền tảng cho kinh tế 3H.

Khi lý luận gặp thực địa

Trường phái tư duy về đô thị hữu cơ kéo dài hơn 60 năm. Jane Jacobs (Mỹ, 1916 -2006) đặt nền móng với quan niệm sức sống đô thị đến từ người dân, không phải bản vẽ. Christopher Alexander (Mỹ, 1936 - 2022) hệ thống hóa thành ngôn ngữ thiết kế với bộ quy tắc cho phép đô thị phát triển hữu cơ có kiểm soát. Léon Krier (Luxembourg) và Andrés Duany (Mỹ) đưa lý luận vào thực hành. Jan Gehl (Đan Mạch) bổ sung chiều kích con người với triết lý lấy trải nghiệm người đi bộ làm thước đo. Luận điểm chung là: Đô thị có sức sống không thể thiết kế hoàn chỉnh từ đầu, chỉ hình thành khi từng căn nhà, hàng quán, con hẻm tích lũy đủ lâu để tạo ra sức sống mà không một chủ đầu tư nào mua được bằng tiền (5).

Lý luận này đã được trả lời bằng thực địa, với hai bài học rất khác nhau nhưng cùng dẫn đến một kết luận, và cả hai đều liên quan trực tiếp đến những lựa chọn mà Việt Nam đang phải đối mặt.

Seoul - chính quyền chọn trao quyền cho dân: Đầu những năm 2000, dân cư khu phố Bukchon Hanok truyền thống (rộng hơn 50ha bằng 1/2 phố cổ Hà Nội, 9.000 dân) giữa lòng Seoul (Hàn Quốc) đứng trước nguy cơ bị giải tỏa theo kế hoạch. Chính quyền Seoul ngồi lại cùng cư dân và tổ chức cộng đồng để bàn về tương lai khu phố, thay vì áp đặt từ trên xuống (7). Cư dân tự nộp kế hoạch cải tạo nhà của mình, được vay lãi suất thấp và tài trợ lên đến 80.000 USD với điều kiện tuân thủ hướng dẫn bảo tồn hình thái truyền thống. Người dân không bị di dời, họ được trao công cụ để tự nâng cấp nơi mình đang sống.

Kết quả năm 2024 Bukchon đón 6,4 triệu du khách (7) minh chứng rằng đô thị hữu cơ được bảo tồn có giá trị kinh tế thực, không chỉ giá trị văn hóa. Tuy nhiên Bukchon cũng là bài học về giới hạn, du lịch quá tải 1.000 khách/1 dân, đang đẩy cư dân gốc ra ngoài, biến khu dân cư thành "triển lãm ngoài trời". Thành công kinh tế đôi khi trở thành mối đe dọa với chính sức sống đã tạo ra nó, là cảnh báo cho Hội An và phố cổ Hà Nội.

Bài học cho Việt Nam rằng những khu phố cũ đang xuống cấp không nhất thiết phải giải tỏa, mà người dân sở tại cần được trao công cụ để tự chỉnh trang không gian sống của họ.

Amsterdam - đất trống được xây theo logic phố cũ: Nếu Seoul là bài học về giữ gìn, thì Amsterdam (Hà Lan) là bài học quan trọng nhất với các chủ đầu tư Việt Nam: đô thị mới hoàn toàn có thể có sức sống nếu ngay từ đầu được xây theo logic hữu cơ.

Khu Borneo - Sporenburg (1993 - 2000) của Amsterdam được xây trên hai bán đảo có đất trống. Kiến trúc sư Adriaan Geuze và nhóm West 8 không vẽ một khu đô thị hoàn chỉnh, mà họ đặt ra một bộ quy tắc tối giản: lô đất 5 - 6 mét chiều ngang, nhà thấp (3 tầng), tầng trệt tiếp cận mặt đường, mật độ cao theo mô hình nhà liên kế. Trong khung quy tắc đó, hơn 100 kiến trúc sư tham gia thiết kế tạo các căn nhà khác nhau (8). Không người thiết kế toàn bộ nhưng có người thiết kế điều kiện để toàn bộ tự hình thành.

Kết quả có 2.500 căn, mật độ 100 căn nhà/hecta cao gấp ba lần mật độ nhà ngoại ô điển hình, nhưng chỉ ba tầng, giữ được cảm giác phố đi bộ. Sau hơn 20 năm Borneo - Sporenburg vẫn là một trong những khu ở đáng sống nhất gần trung tâm Amsterdam. Nó đẹp vì mỗi căn một vẻ, mỗi mặt tiền gợi một câu chuyện, đúng như một con phố hình thành qua nhiều thế hệ.

Borneo - Sporenburg vì vậy cho thấy đô thị hữu cơ không nhất thiết phải là sản phẩm của lịch sử dài lâu - nó có thể được thiết kế có chủ ý nếu quy hoạch tập trung vào điều kiện sinh thành của sức sống đô thị, tạo ra khu phố có bản sắc, thay vì cố gắng kiểm soát xây dựng theo một đồ án cứng nhắc.

"Đô thị hình ảnh" hay "Đô thị sinh kế"?

Seoul và Amsterdam là hai bài học bổ sung cho nhau, một bên cho thấy đô thị hữu cơ có thể được phục hồi khi chính quyền chọn trao quyền cho dân thay vì áp đặt; bên kia cho biết nó có thể được tạo ra từ đầu khi chủ đầu tư chọn lô nhỏ thay vì lô lớn, chức năng hỗn hợp thay vì chức năng đơn. Cả hai cùng dẫn đến một kết luận rằng, vấn đề không phải là tiền hay công nghệ, mà từ câu hỏi về mục đích của quy hoạch là gì?

Điều này chạm rất gần vào thực tế Việt Nam, vì chúng ta đang đứng trước cả hai tình huống cùng lúc: Có những khu phố cũ cần được phục hồi, và có hàng trăm dự án đô thị mới cần được thiết kế lại từ câu hỏi xuất phát.

Nền kinh tế đô thị Việt Nam đã là kinh tế 3H từ rất lâu, không cần ai phát minh. Cả nước có khoảng trên 6 triệu hộ kinh doanh cá thể với khoảng 9 triệu việc làm (9) hệ sinh thái thầm lặng đó là tài sản, bệ đỡ vững chắc cho đời sống cư dân đô thị, ngay cả trong tình huống đặc biệt nguy hiểm như đại dịch Covid19. Vấn đề không phải người Việt không biết sống theo logic hữu cơ. Vấn đề là ta đang xây nhiều đô thị mới theo logic chưa phù hợp với cách sinh kế của đa số người mình.

Phố cổ Hà Nội lúc nào cũng đông du khách.

Khi một người rời phố cổ Hà Nội hay hẻm Sài Gòn vào chung cư mới, họ mang theo thói quen, mạng lưới và cách kiếm sống - nhưng không gian mới không có chỗ vận hành nó. Không có mặt tiền buôn bán, ngõ hẻm để hàng xóm tụ tập, không có lô đất nhỏ để thử nghiệm kinh doanh. Dần dần, mất đi không chỉ là hoạt động kinh tế, mà cấu trúc xã hội hỗ trợ nó. Bukchon phải có chính sách quốc gia mới cứu vãn được. Borneo - Sporenburg chứng minh có thể làm khác ngay từ tờ giấy trắng. Còn chúng ta phải chăng đang từ bỏ những điều kiện đó trong mỗi dự án đô thị mới?

Với nhà quy hoạch, câu hỏi không phải có nên giữ lại khu phố cũ hay không mà cần hiểu đúng giá trị kinh tế và các di sản của nó. Với chính quyền, bài học Seoul chứng minh trao quyền cho dân hiệu quả hơn di dời họ. Với chủ đầu tư bài học Borneo - Sporenburg cho thấy lô nhỏ và chức năng hỗn hợp không làm giảm giá trị dự án, mà tạo ra thứ mà tiền không mua được: “Một khu phố thực sự sống động”. Nơi người mua nhà ở được, kinh doanh được, hay cho thuê tốt với dòng tiền bền vững theo thời gian.

Vậy, không phải cần xây đô thị hiện đại hơn, hoành tráng hơn nữa, mà cần xây đô thị sinh kế tốt hơn. Đó không phải quan niệm hoài cổ mà lựa chọn có ý thức cho tương lai!

Bài và ảnh: Trần Trung Chính

________________

Tài liệu tham khảo:

(1) Người Đô Thị số 167 - https://nguoidothi.net.vn/di-tim-suc-song-do-thi-52590.html
(2) Xem nguoidothi.net.vn/kinh-te-3h-va-do-thi-tich-hop
(3) 4 Hari Srinivas / GDRC (2024), "The 15-minute City: Organic and Planned Process of Development", gdrc.org
(4) Omrania (2024), "Eco-City Planning - Organic Urbanism", omrania.com
(5) Jane Jacobs (1961), The Death and Life of Great American Cities, Random House, New York
(6) Daniel Weiner (2011), "Commercial Patterns and Spatial Networks in Hanoi's Old Quarter", SIT Digital Collections
(7) Seoul Solution & Urban Land Institute (2018 - 2023), "Bukchon Hanok Village Conservation Project", seoulsolution.kr; urbanland.uli.org
(8) West 8 Urban Design (2000), Borneo-Sporenburg Masterplan, Amsterdam, west8.com và Harvard GSD
(9) Tình hình hoạt động của hộ kinh doanh ở nước ta hiện nay (trang thông tin kinh tế - xã hội, Bộ Tài chính ngày 10.11.2025).