Tháo gỡ 'điểm nghẽn' của chuỗi giá trị ngành tôm

Thời gian gần đây, nhiều doanh nghiệp sản xuất và phân phối đồng loạt thông báo tăng giá thức ăn tôm thêm từ 1.200 - 1.500 đồng/kg. Đây đã là lần điều chỉnh thứ ba chỉ trong vòng vài tháng đầu năm. Nếu tính từ năm 2020 đến nay, thị trường đã trải qua hơn 10 đợt tăng giá, đây là một tần suất dày đặc trong bối cảnh người nuôi ngày càng suy giảm sức chịu đựng chi phí.

Diễn biến giá cho thấy một chu kỳ bất lợi rõ nét. Năm 2023, giá thức ăn tôm tại nhiều tỉnh Đồng bằng sông Cửu Long từng lên tới khoảng 44.000 đồng/kg. Đến năm 2025, khi giá nguyên liệu thế giới hạ nhiệt, mặt bằng giá chỉ giảm nhẹ từ 500 - 1.500 đồng/kg. Tuy nhiên, chỉ sau một thời gian ngắn, giá lại quay đầu tăng mạnh.

Giá thức ăn tôm tăng liên tiếp

Theo báo cáo tại Hội nghị Quản lý thức ăn thủy sản và sản phẩm xử lý môi trường nuôi trồng thủy sản năm 2025, công suất thiết kế của ngành thức ăn hỗn hợp cho tôm hiện đạt khoảng 2,31 triệu tấn/năm. Tuy nhiên, sản lượng thực tế không đạt con số này và có hiện tượng dư thừa công suất.

Phân tích thực tế thị trường cho thấy, nguyên nhân không nằm ở phía sản xuất mà xuất phát từ sự suy giảm nhu cầu. Giá tôm nguyên liệu biến động, lợi nhuận bấp bênh khiến nhiều hộ nuôi giảm mật độ thả nuôi, thậm chí treo ao. Khi cầu giảm, sản lượng thức ăn tiêu thụ giảm theo, kéo theo tỷ lệ sử dụng công suất xuống thấp.

Tuy nhiên, thay vì giảm giá để kích cầu, nhiều doanh nghiệp lại điều chỉnh tăng giá nhằm bù đắp chi phí và duy trì biên lợi nhuận trong khi sản lượng tiêu thụ sụt giảm. Nguyên nhân sâu xa của nghịch lý này nằm ở sự phụ thuộc lớn vào nguyên liệu nhập khẩu.

Theo số liệu thương mại năm 2025, Việt Nam đã chi hơn 4,58 tỷ USD để nhập khẩu thức ăn chăn nuôi và nguyên liệu. Trong đó, Argentina là nhà cung cấp lớn nhất với 1,68 tỷ USD, chiếm 36,6% tổng kim ngạch; Hoa Kỳ đứng thứ hai với 859 triệu USD, tương đương 18,8% thị phần. Chỉ riêng hai thị trường này đã chiếm hơn một nửa nguồn cung nguyên liệu đầu vào.

Các nguyên liệu chủ lực như khô đậu tương, ngô, lúa mì, bột cá… đều phụ thuộc vào thị trường quốc tế. Điều này khiến giá thức ăn trong nước chịu tác động trực tiếp từ biến động giá nông sản toàn cầu, tỷ giá USD và chi phí logistics.

TS. Hồ Quốc Lực, nguyên Chủ tịch VASEP - Chủ tịch HĐQT FIMEX VN chia sẻ, Việt Nam hiện có thể sản xuất đủ thức ăn cho nuôi tôm, nhưng chưa làm chủ được nguồn nguyên liệu. Khi nguyên liệu phụ thuộc nhập khẩu, giá thành trong nước khó có thể ổn định, kể cả khi công suất dư thừa.

Nhiều hộ nuôi tôm đã phải thu hẹp diện tích nuôi

Thức ăn hiện chiếm khoảng 55 - 65% tổng chi phí nuôi tôm. Vì vậy, mỗi đợt tăng giá đều tác động trực tiếp đến hiệu quả sản xuất. Trong khi đó, giá tôm nguyên liệu lại không tăng tương ứng, thậm chí có thời điểm giảm do nhu cầu thị trường xuất khẩu chưa phục hồi hoàn toàn. Điều này đẩy người nuôi vào thế bất lợi kép: chi phí đầu vào tăng nhanh, đầu ra phục hồi chậm.

Nhiều hộ nuôi tại Đồng bằng sông Cửu Long cho biết, mức tăng giá thức ăn trong thời gian gần đây đã “ăn mòn” gần như toàn bộ lợi nhuận. Không ít hộ phải thu hẹp diện tích hoặc tạm dừng nuôi để hạn chế rủi ro.

Các chuyên gia cho rằng, để giải quyết bài toán giá thức ăn, không thể chỉ trông chờ vào điều chỉnh ngắn hạn mà cần những giải pháp mang tính cấu trúc.

Trước hết, cần từng bước phát triển nguồn nguyên liệu trong nước, đặc biệt là ngô, đậu tương và các nguồn protein thay thế. Việc tận dụng phụ phẩm nông nghiệp và đầu tư vào công nghệ chế biến thức ăn mới cũng là hướng đi cần thiết.

Bên cạnh đó, cần tăng cường minh bạch thị trường, kiểm soát cạnh tranh nhằm hạn chế tình trạng điều chỉnh giá bất hợp lý. Đồng thời, thúc đẩy các mô hình liên kết chuỗi giữa doanh nghiệp thức ăn, doanh nghiệp chế biến và người nuôi để chia sẻ rủi ro.

Nếu không giải quyết được bài toán chi phí thức ăn, ngành tôm Việt Nam sẽ rất khó nâng cao sức cạnh tranh. Đây không chỉ là vấn đề của người nuôi mà là điểm nghẽn của toàn chuỗi giá trị. Đồng thời, cần đẩy mạnh mô hình hợp tác phát triển các Khu công nghiệp nuôi tôm, trong đó người dân có thể góp cổ phần bằng đất để cùng đầu tư, thay vì nuôi tôm nhỏ lẻ, manh mún. Mô hình này giúp tăng sản lượng, doanh thu, lợi nhuận lên hai con số, đồng thời đảm bảo sinh kế ổn định, lâu dài cho người dân, ông Lê Văn Quang - Tổng Giám đốc Tập đoàn Thủy sản Minh Phú cho biết.