Nghĩa nặng tình sâu

Tôi và đồng nghiệp Mai Nhung nhắn tin qua lại 5-7 phút rồi tạm biệt, mỗi người một ý nghĩ riêng, chìm dần vào giấc ngủ muộn. Tuổi cao, lại ham đọc ham viết, chúng tôi ít khi đi ngủ sớm. Tôi và Võ Mai Nhung cùng một lò đào tạo nghề báo, nhưng cách 6 khóa, sinh viên khóa 1 tốt nghiệp, khóa 2 mới vào trường, cũng có thể nói 6 khóa nhưng cách nhau cả chục năm.

Trưởng khoa Báo chí Trần Bá Lạn rất khen cựu sinh viên báo chí khóa 6 Võ Mai Nhung, một trong những nữ sinh viên học giỏi, luận văn báo cáo tốt nghiệp ra trường xuất sắc, do thầy trưởng khoa đọc thẩm định. Thời kỳ làm việc tại Hội Nhà báo Việt Nam, tôi vẫn nói với nhiều đồng nghiệp: “Tổng Biên tập Báo Nông thôn ngày nay (Võ Mai Nhung) làm báo giỏi, quản lý tòa soạn cừ, tập hợp dưới cờ nhiều nhà báo tài hoa, cộng tác viên cũng tài hoa, đưa tờ báo của Hội Nông dân trở thành nhóm báo tóp đầu tự chủ tài chính, số lượng phát hành có lúc 50.000 bản/kỳ. Sự tín nhiệm của thầy Trần Bá Lạn là có căn cứ”.

Kỷ niệm 98 năm ngày Báo chí cách mạng Việt Nam (21-6-1925 - 21-6-2023), nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn xuất bản sách “Nghĩa nặng tình sâu”. Đó là một tuyển tập tác phẩm báo chí, cùng một số tư liệu lần đầu công bố, như là sự tổng kết cuộc đời và sự nghiệp làm báo, giảng dạy báo chí của ông. Gặp thầy giáo Trần Bá Lạn tại nhà riêng năm 2022, dịp sinh nhật lần thứ 92, ông nói với tôi dự định biên soạn cuốn sách để tổng kết cuộc đời và sự nghiệp của một nhà báo, nhà giáo vốn nhiều duyện nợ với sự nghiệp “trồng người” cho nghề báo nhiều vinh quang mà cũng không ít hiểm nguy.

Là học trò của ông - cựu sinh viên đại học Báo chí – Xuất bản khóa 1 (1969 - 1973), tôi xúc động khi được thầy ủy thác đọc tác phẩm từ khi còn là bản thảo, viết lời giới thiệu cho tập sách. Tôi đọc bản thảo theo trình tự sắp xếp: Tuyển một, xây dựng giáo trình nghiệp vụ báo chí; Tuyển hai, tác phẩm báo chí được sử dụng rải rác 60 năm qua; Tuyển ba, các bản dịch chữ Hán, khám phá cội nguồn dòng Trần Bính, chi từ cụ Thủy Tổ - thế kỷ XVII. Nội dung đề cập trong ba tuyển như đã nêu thật cô đọng và cũng chỉ có ý nghĩa tương đối, không theo thứ tự thời gian mà là sự đan xen, có mối quan hệ biện chứng, khăng khít, nhuần nhuyễn. Ví như những chọn lọc rất cô đúc nội dung tuyển hai là để nói về những chuyến đi, quá trình tác nghiệp báo chí, rút bài học hình thành tác phẩm đã công bố trên các báo, là sự minh chứng rõ nét cho những điểm nhấn được ghi trong giáo trình nghiệp vụ, những chất liệu sống động của phóng sự, ký sự, bút ký, của tin…

Những nét cơ bản nội dung tuyển hai đã minh họa sống động sự nghiệp của nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn trong hơn 60 năm cầm bút, những năm tháng miệt mài dạy nghề trên giảng đường. Các thế hệ học trò được ông truyền thụ kiến thức, kỹ năng làm báo tỏa đi muôn nơi, ở hậu phương và tiền tuyến, nhiều người thành danh, trở thành những nhà báo, nhà quản lý báo chí tinh thông, tận tụy, dạn dày kinh nghiệm.

Nghĩa tình sâu nặng mà các thế hệ học trò dành cho thầy Trần Bá Lạn dù ở Hà Nội, Thành phố Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Bà Rịa - Vũng Tàu, cao nguyên Buôn Mê, miền duyên hải Trung bộ, Cần Thơ hay đồng bằng Nam bộ, vùng Tây Bắc, Việt Bắc, Đông Bắc... đẹp mãi như những đóa hoa xuân ngát hương. Người ta ví von nhà giáo là người chèo đò ngang, đưa các thế hệ học trò qua sông an toàn, để lại tiếp tục những chuyến đò sau - nghĩa nặng tình sâu.

Nhà giáo Trần Bá Lạn xúc động kể lại những câu chuyện nghĩa tình thầy trò khi tới thành phố Vũng Tàu “trò nhà báo” đã sắp xếp để “thầy nhà báo” bay ra giàn khoan dầu vùng mỏ Bạch Hổ, cảm xúc đong đầy; thầy bay vào Đà Nẵng - nơi ấy có các trò Võ Mai Nhung, Phạm Tấn Tư, Lê Quang Á và nhiều trò khác; rồi thầy và các trò cưỡi sóng đi thăm đảo Cù Lao Chàm nơi xứ Quảng - vùng đảo đẹp vẫn còn giữ nếp hoang sơ. Nghỉ hưu thời gian dư dả, các trò trân trọng đón thầy “thích là nhích”, những cuộc hội ngộ “nhà báo thầy” và “nhà báo trò” xôm tụ khắp mọi miền đất nước, từ Móng Cái đến tận Hà Tiên và đất mũi Cà Mau.

Nhà báo, nhà văn Nguyễn Uyển, cựu sinh viên Đại học báo chí - Xuất bản khóa khóa I đã viết: “Trần Bá Lạn là nhà Hán học còn sót lại”. Đọc tuyển ba, nhận định ấy được chứng minh, khẳng định. Ngày nay, trong bối cảnh “báo số” - cuộc cách mạng khoa học công nghệ lần thứ 4 phát triển như vũ bão đưa đến những thay đổi lớn về đời sống kinh tế - văn hóa - xã hội, về nhận thức và hành động của con người, về kỹ năng làm báo số. Vậy mà, với tuyển ba người đọc cảm nhận những câu chuyện tâm linh sống động mà nhờ nó nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn đã khám phá được nhiều bí ẩn chôn lấp, thất truyền hàng thế kỷ về cội nguồn dòng họ Trần làng Văn Hội; về sự nhiễu nhương trong đời thường, luật nhân quả của nghề báo. Đạo đức nghề báo là sợi chỉ đỏ xuyên suốt, nhưng không phải không có những nhà báo kèn cựa, đố kỵ, tham lam, thu vén, không đạo lý, “tâm không sáng”, “lòng không trong”!

Cái đích đạt tới về “Nghĩa nặng tình sâu” như chính tác giả tâm niệm: “Trải qua nhiều thập kỷ với những trải nghiệm thực tế, có một bài học mà tôi thấm thía sâu sắc là sự thất truyền từ lịch sử còn nguyên giá trị đối với thế hệ kế cận, khi phải tiếp nối trách nhiệm liên đới để lại từ quá khứ. Nguyên nhân của tình trạng thất truyền mà tôi phải vào cuộc có nhiều lẽ nảy sinh từ hoàn cảnh cụ thể, có khi lặng chìm hàng thập kỷ, thậm chí bị ẩn khuất qua nhiều thế kỷ”. Đây là đích đến mà nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn đã dành thời gian, dồn tâm sức tập hợp các cứ liệu, tài liệu - có những tài liệu chưa công bố.

“Nghĩa nặng tình sâu” là những sự thật chuẩn mực, khách quan về các sự kiện liên quan cuộc đời và sự nghiệp làm báo, giảng dạy báo chí - từ bộ giáo trình nghiệp vụ đến quá trình hình thành, phát triển sự nghiệp đào tạo nhân lực báo chí tại một trong những trung tâm đào tạo báo chí lớn của cả nước.

Chuyện riêng của một con người - cuộc đời và sự nghiệp - bao giờ cũng gắn bó mật thiết với bao biến động của thời cuộc, lịch sử đất nước và dân tộc. Cuộc đời và sự nghiệp của nhà báo, nhà giáo - dạy nghề báo - Trần Bá Lạn có thể coi là sự hiện hữu đằng sau các cuộc kháng chiến hào hùng chống xâm lược của dân tộc; theo đó là diện mạo nền báo chí cách mạng nước nhà do Bác Hồ sáng lập, rèn luyện, đặt dưới sự lãnh đạo trực tiếp, toàn diện, tuyệt đối của Đảng Cộng sản Việt Nam. Cán bộ báo chí cũng là chiến sĩ cách mạng - như Bác Hồ dạy, ngòi bút in đậm từng con chữ trên trang giấy của nhà báo tuân thủ nghiêm ngặt quan điểm, đường lối cách mạng của Đảng.

Nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn sinh thành trong một gia đình trí thức dòng dõi yêu nước ở đất Thăng Long ngàn năm văn hiến. Thân phụ được vương triều nhà Nguyễn phong hàm Cửu phẩm, được gọi là Cửu Giám. Trần Bá Lạn là người đầu tiên trực tiếp đặt nền móng xây dựng Khoa Báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền. Ông là người đề xuất, kiến tạo, tổ chức biên soạn giáo trình nghiệp vụ báo chí, người góp phần quan trọng từ đầu xây dựng đội ngũ cán bộ giảng dạy nghề báo, kết nối các hoạt động đối ngoại, xây dựng thương hiệu và uy tín cho một trung tâm đào tạo nguồn nhân lực báo chí hàng đầu của cả nước.

Năm 1946, cuộc kháng chiến toàn quốc chống thực dân Pháp xâm lược bùng nổ. Hưởng ứng lời kêu gọi của Bác Hồ, chàng thanh niên Trần Bá Lạn có năng khiếu hội họa, yêu văn chương cùng gia đình tản cư lên Việt Bắc đi theo kháng chiến. Có năng khiếu hội họa và báo chí, Trần Bá Lạn được tuyển chọn theo nghiệp tân văn; được cử đi đào tạo nghề báo bài bản, góp phần chuẩn bị lâu dài cho sự nghiệp đào tạo nhân lực nền báo chí cách mạng. Cuộc đời và sự nghiệp làm báo, giảng dạy báo chí phong phú, kết nối hai thế kỷ chiến chinh ác liệt, sôi động của đất nước. Với “Nghĩa nặng tình sâu”, nhà báo, nhà giáo Trần Bá Lạn tri ân sâu sắc cuộc kháng chiến - Đảng và Bác Hồ đã “Tôi luyện cuộc đời và sự nghiệp”; tri ân Khoa báo chí, Học viện Báo chí và Tuyên truyền từ những ngày “vạn sự khởi đầu nan”; tri ân Trường Kỹ nghệ Liên khu IV; nhà máy giấy Hoàng Văn Thụ nơi chiến khu Việt Bắc; tri ân dòng họ Trần và quê hương làng Văn Hội; tri ân đồng nghiệp và các thế hệ học trò dấn thân cho nghề báo; tri ân mái ấm gia đình, người bạn đời yêu dấu Đinh Thị Yến, nghệ sĩ ưu tú, giảng viên dạy múa ballet đầu tiên của trường múa Việt Nam…

Tháng 6-2023..ĐN