Động lực mới của kinh tế châu Phi

Quang cảnh bên ngoài trụ sở Liên minh châu Phi (AU) tại Addis Ababa, Ethiopia. (Ảnh: THX)

Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) dự báo châu Phi sẽ dẫn đầu thế giới về số lượng nền kinh tế tăng trưởng cao trong năm 2026, với nhiều quốc gia đạt mức tăng trưởng từ 6% trở lên. Đây sẽ là thời điểm quan trọng để các nền kinh tế Lục địa Đen đẩy mạnh đa dạng hóa, trong đó các ngành năng lượng, khai khoáng, nông nghiệp và dịch vụ số được đánh giá là động lực tăng trưởng đáng chú ý.

Bức tranh kinh tế châu Phi được dự báo sẽ có nhiều điểm sáng tăng trưởng. Trong nhóm dẫn đầu, Nam Sudan và Guinea được dự báo tăng trưởng ở mức hai con số, chủ yếu nhờ các ngành dầu mỏ và khai khoáng. Tại khu vực Đông Phi, nỗ lực cải cách kinh tế sẽ tiếp tục phát huy hiệu quả khi Uganda, Rwanda và Ethiopia ghi nhận mức tăng trưởng bình quân khoảng 7%. Mặc dù còn nhiều khó khăn, song châu Phi đang từng bước định hình các hệ thống tài chính, logistics, y tế và năng lượng làm nền tảng cho tăng trưởng bền vững.

Trên nhiều lĩnh vực, các nhà sáng lập doanh nghiệp châu Phi đang vượt ra khỏi những giải pháp mang tính tình thế, hướng tới xây dựng các nền tảng hạ tầng kỹ thuật số và vật lý bền vững, phục vụ phát triển lâu dài. Tại Angola, Anda đi đầu trong việc triển khai các mô hình tài chính di động phù hợp hệ thống đô thị phân tán. Các doanh nghiệp như Klasha và PalmPay (Nigeria) thúc đẩy thương mại điện tử và thanh toán xuyên biên giới, trong khi Omniretail cung cấp kênh tiếp cận thị trường có cấu trúc cho các thương nhân nhỏ lẻ.

Trong khi đó, Dodai của Ethiopia thúc đẩy điện khí hóa giao thông cự ly ngắn thông qua các phương tiện hai và ba bánh do địa phương thiết kế. Tại Ghana, Freezelink phát triển chuỗi cung ứng lạnh sử dụng năng lượng mặt trời, đáp ứng nhu cầu cấp thiết của logistics nông nghiệp và dược phẩm. Tại Kenya, Flux áp dụng công nghệ phong hóa tăng cường nhằm thu giữ và lưu trữ carbon trên quy mô lớn. Công nghệ tài chính (fintech) tiếp tục giữ vai trò nền tảng trong hệ sinh thái khởi nghiệp, song phạm vi và mục tiêu đã được mở rộng.

Trong khi đó, công nghệ y tế ngày càng được coi là một dạng hạ tầng thiết yếu. Envisionit Deep AI (Nam Phi) tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) vào chẩn đoán hình ảnh, hỗ trợ các hệ thống y tế tại khu vực thiếu dịch vụ. Remedial Health (Nigeria) nâng cao hiệu quả chuỗi cung ứng dược phẩm thông qua hệ thống quản lý kho kỹ thuật số. Đổi mới trong lĩnh vực khí hậu và năng lượng cũng trở nên thực tiễn và gắn với cộng đồng hơn. Plentify (Nam Phi) tối ưu hóa sử dụng điện năng trong hộ gia đình và doanh nghiệp, trong khi M-KOPA và Flux (Kenya) phát triển các mô hình tài chính giúp người dân tiếp cận thiết bị và năng lượng với chi phí hợp lý.

Một điểm đáng chú ý góp phần quan trọng tạo động lực tăng trưởng kinh tế là tinh thần khởi nghiệp lan tỏa rộng khắp châu Phi, vượt ra ngoài các trung tâm truyền thống như Nigeria, Kenya và Nam Phi. Sự xuất hiện của các doanh nghiệp tại Angola, Ethiopia, Ghana, Rwanda, Senegal và Zambia cho thấy một làn sóng phục hưng mang tính toàn châu lục, kết hợp hài hòa giữa bản sắc địa phương và đổi mới công nghệ.

Từ năm 2018, công ty khởi nghiệp Agrix Tech của Cameroon đã tiên phong trong ứng dụng AI vào nông nghiệp thông qua một ứng dụng di động dùng mạng nơ-ron tích chập để phân tích hình ảnh cây trồng. Công nghệ này cho phép chẩn đoán các bệnh phổ biến như vi-rút khảm lá sắn hay đốm lá chuối với độ chính xác lên tới 95% chỉ trong chưa đầy 10 giây, đồng thời đưa ra khuyến nghị xử lý bằng nhiều ngôn ngữ, hỗ trợ đắc lực cho nông dân, nhất là tại những vùng có tỷ lệ mù chữ cao.

Tại nhiều quốc gia châu Phi, nông dân sản xuất nhỏ ngày càng dựa vào điện thoại thông minh để theo dõi dự báo thời tiết, nhận cảnh báo sâu bệnh và kết nối thị trường thông qua các nền tảng AgriTech. Hệ sinh thái này bao gồm ứng dụng di động, công nghệ IoT, chợ nông sản số và các giải pháp nông nghiệp thông minh đang mở ra cơ hội mới cho doanh nghiệp nông thôn, tăng cường an ninh lương thực và thúc đẩy phát triển bền vững. Với việc đẩy mạnh áp dụng công nghệ vào sản xuất nông nghiệp, châu Phi được đánh giá là một trong những khu vực có tốc độ tăng trưởng nhanh nhất về số hóa nông nghiệp (D4Ag).

Châu Phi đang đẩy mạnh khai thác tiềm năng kinh tế và xã hội của AI. Ước tính, việc triển khai toàn diện AI trên khắp châu lục có thể tạo thêm tới 1.000 tỷ USD tổng sản phẩm quốc nội (GDP) vào năm 2035, tương đương gần 1/3 sản lượng kinh tế hiện tại của châu Phi. Mặc dù châu Phi đang có những động lực tăng trưởng mới, song IMF và các chuyên gia cũng cảnh báo vẫn tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với các nền kinh tế châu lục như tác động của biến đổi khí hậu, bất ổn chính trị và gánh nặng nợ công gia tăng.

HẢI ANH