Bảo tồn và phát huy dân ca dân tộc

Sau khi thực hành Then được UNESCO ghi danh, tỉnh triển khai hàng loạt biện pháp nhằm bảo tồn và phát huy giá trị của di sản, ban hành nhiều chính sách hỗ trợ các nghệ nhân và các câu lạc bộ dân ca. Trong đó, Chỉ thị số 36-CT/TU ngày 1/4/2020 của Ban Thường vụ Tỉnh ủy về bảo tồn và phát huy dân ca các dân tộc tỉnh Cao Bằng tạo cơ sở quan trọng để các địa phương xây dựng kế hoạch, chương trình hành động phù hợp với điều kiện thực tiễn, góp phần đưa công tác bảo tồn dân ca trở thành nhiệm vụ thường xuyên trong đời sống văn hóa ở cơ sở.

Trên cơ sở đó, nhiều hoạt động bảo tồn được triển khai đồng bộ như rà soát, kiểm kê các loại hình dân ca; khuyến khích việc sưu tầm, lưu giữ và truyền dạy các làn điệu dân ca truyền thống; duy trì hoạt động của các câu lạc bộ, chi hội dân ca; tổ chức các chương trình giao lưu, liên hoan, biểu diễn phục vụ nhân dân và du khách. Công tác truyền dạy cho thế hệ trẻ cũng được chú trọng thông qua các hoạt động văn hóa, văn nghệ tại địa phương, góp phần tạo môi trường để các giá trị văn hóa truyền thống được trao truyền và lan tỏa trong cộng đồng.

Hội Bảo tồn dân ca dân tộc tỉnh biểu diễn tiết mục Then cổ.

Những năm qua, Hội Bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh tổ chức nghiên cứu, sưu tầm, chỉnh lý được hàng chục bài dân ca các dân tộc thuộc nhiều thể loại như: hát Then, lượn Then, Dá Hai, Pựt Lằn, Xà xá, Sli Giang, Nàng ới, Hà Lều, Lượn Cọi, Lượn Slương, Hèo Phươn, Phong Slư... Các thành viên trong các câu lạc bộ còn tích cực tìm tòi, sáng tác, đặt lời mới cho trên 160 bài hát, nhiều tác phẩm được phổ biến rộng rãi. Cùng với việc bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống, Hội ngày càng thu hút đông đảo người dân tham gia sinh hoạt. Đến nay, toàn tỉnh có hơn 2.000 hội viên đang sinh hoạt tại các hội, chi hội và câu lạc bộ bảo tồn dân ca dân tộc, trở thành lực lượng nòng cốt trong việc gìn giữ, trao truyền và lan tỏa các làn điệu dân ca truyền thống trong cộng đồng.

Nghệ sĩ Ưu tú Hoàng Kim Tuế, Phó Chủ tịch Hội Bảo tồn dân ca các dân tộc tỉnh cho biết: Nếu không truyền dạy lại cho thế hệ trẻ, chúng ta sẽ dần đánh mất những giá trị văn hóa quý báu của dân tộc. Hiện nay, các hội viên duy trì tập luyện từ 2 - 3 buổi mỗi tuần để ôn lại những làn điệu cũ và học thêm những làn điệu mới. Trong các buổi sinh hoạt có đầy đủ các thể loại dân ca như Sli, lượn, đặc biệt là hát Then, đàn tính. Chị em tham gia rất nhiệt tình. Người thì sưu tầm, đặt lời mới, người biết các làn điệu Then cổ lại tận tình hướng dẫn cho các hội viên khác, góp phần bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống.

Các hội bảo tồn dân ca dân tộc cơ sở đã tổ chức nhiều hoạt động bảo tồn di sản dân ca, bao gồm các buổi biểu diễn, giao lưu văn hóa và truyền dạy cho lớp trẻ. Đặc biệt tổ chức nhiều hoạt động thiết thực hướng tới các ngày lễ kỷ niệm lớn của dân tộc, kết hợp với nhiệm vụ chính trị, kinh tế - xã hội và phát triển du lịch, góp phần quảng bá, nâng cao giá trị văn hóa đặc sắc của tỉnh, trở thành một trong những điểm sáng trong công tác bảo tồn dân ca tại địa phương. Các thành viên trong câu lạc bộ không chỉ hát dân ca mà còn giúp nhau học hỏi, sáng tạo những cách thể hiện mới mẻ, phù hợp với xu hướng hiện đại nhưng vẫn giữ được bản sắc của dân ca dân tộc địa phương.

Chi hội Bảo tồn dân ca, dân tộc phường Thục Phán là một điểm sáng trong việc bảo tồn và phát huy các làn điệu dân ca dân tộc. Các thành viên trong câu lạc bộ thường xuyên tổ chức các buổi sinh hoạt, tham gia các lễ hội truyền thống và biểu diễn tại các sự kiện văn hóa lớn.

Bà Chu Thị Khuyên, hội viên Chi hội bảo tồn dân ca phường Thục Phán chia sẻ: Đối với tôi, tham gia Hội không chỉ là một hoạt động văn nghệ mà còn là cách để gìn giữ nét đẹp văn hóa của dân tộc mình. Sau khi nghỉ hưu, tôi có nhiều thời gian hơn để tham gia tập luyện, giao lưu cùng các thành viên. Tôi hy vọng ngày càng có nhiều người yêu thích và tham gia các hoạt động của Hội để dân ca các dân tộc luôn được gìn giữ và phát huy.

Truyền dạy hát Then, đàn tính cho thế hệ trẻ.

Mặc dù đã có nhiều nỗ lực trong việc bảo tồn dân ca các dân tộc, nhưng công tác này vẫn gặp phải không ít thách thức. Một trong những khó khăn lớn là lực lượng nghệ nhân và những người thực sự am hiểu, tâm huyết với dân ca truyền thống ngày càng ít, trong khi việc thu hút thế hệ trẻ tham gia còn gặp nhiều trở ngại. Một số làn điệu dân ca, không gian thực hành và các tư liệu liên quan đang đứng trước nguy cơ mai một nếu không được quan tâm gìn giữ, lưu truyền kịp thời; các chi hội Bảo tồn dân ca dân tộc tại xã, phường gặp khó khăn về kinh phí, cơ sở vật chất và việc duy trì sinh hoạt thường xuyên. Công tác bảo tồn và phát huy dân ca các dân tộc đòi hỏi cần có những cơ chế, chính sách hỗ trợ phù hợp nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho các nghệ nhân, hội viên và các hội bảo tồn dân ca phát huy vai trò trong việc gìn giữ, trao truyền và phát triển các giá trị văn hóa truyền thống của dân tộc.

Đặc biệt, sau khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, hoạt động của các Hội Bảo tồn dân ca dân tộc trên địa bàn tỉnh cũng đứng trước những yêu cầu mới. Việc mở rộng quy mô địa bàn quản lý, thay đổi phạm vi hoạt động và tập hợp hội viên từ nhiều địa phương trước đây khiến công tác duy trì sinh hoạt, kết nối hội viên và tổ chức các hoạt động bảo tồn dân ca gặp không ít khó khăn. Bên cạnh đó, đội ngũ nghệ nhân, hạt nhân văn nghệ ở cơ sở phân bố không đồng đều, khoảng cách địa lý giữa các khu vực sau sáp nhập cũng ảnh hưởng nhất định đến việc giao lưu, truyền dạy và tổ chức các hoạt động chung của hội.

Để bảo tồn và phát huy dân ca dân tộc trong bối cảnh hiện đại, việc giáo dục và truyền dạy cho thế hệ trẻ vô cùng quan trọng. Các trường học và các cơ sở giáo dục cần tích cực đưa dân ca, dân tộc vào chương trình giảng dạy để học sinh, sinh viên hiểu và yêu mến di sản từ khi còn nhỏ. Ngoài ra, các tổ chức văn hóa và các câu lạc bộ cần chú trọng đến việc sáng tạo các hình thức tổ chức sinh hoạt, biểu diễn hấp dẫn nhằm thu hút sự tham gia của cộng đồng.