Metro TP.HCM: 'Hóa giải' lệch pha công nghệ

Thay đổi cơ chế, lấy metro số 2 làm chuẩn

Nhiều năm qua, các tuyến metro TP.HCM đối mặt với rủi ro "lệch pha" công nghệ – hệ quả tất yếu của việc sử dụng vốn ODA từ nhiều quốc gia khác nhau. Điển hình là sự khác biệt giữa metro số 1 (vốn Nhật Bản) dùng hệ thống cấp điện trên cao và thiết kế cũ của metro số 2 (vốn đa phương) dùng ray thứ ba. Sự thiếu tương thích này lan rộng từ kích thước hầm, đầu máy toa xe đến hệ thống tín hiệu và thu soát vé. Hệ lụy không chỉ là lãng phí hàng chục triệu USD khi thiết bị chuyên dụng (như máy đào hầm TBM) không thể tái sử dụng. Trái lại, làm tăng gánh nặng chi phí vận hành, bảo trì sau này...

Theo tính toán, nếu toàn bộ hệ thống được thiết kế đồng bộ, giá thành đầu tư có thể giảm 20 - 30% và tốc độ thi công sẽ tăng đáng kể. Bước sang năm 2025, tư duy làm metro của TP.HCM đã có bước ngoặt mang tính lịch sử. Bằng việc chuyển đổi hình thức đầu tư metro số 2 (từ phụ thuộc ODA) sang sử dụng ngân sách nhà nước, Thành phố đã giành lại quyền tự quyết hoàn toàn về mặt kỹ thuật. Metro số 2 giờ đây không chỉ là một tuyến tàu, mà đóng vai trò dự án dẫn dắt, định hình "ngôn ngữ kỹ thuật" chung cho toàn hệ thống tương lai.

Công nghệ Metro số 2 ở TPHCM bảo đảm kết nối đồng bộ với Metro số 1 và các tuyến tương lai- Ảnh: Minh Quân

Theo ông Phan Công Bằng – Trưởng ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM (MAUR), tự chủ nguồn vốn là chìa khóa để thiết lập chuẩn chung. Tại metro số 2, thành phố đã thống nhất áp dụng hệ thống cấp điện trên cao đồng bộ với metro số 1. Đặc biệt, công nghệ vận hành sẽ được nâng cấp lên mức độ tự động hóa cao nhất (GoA4) – tàu vận hành hoàn toàn không người lái. Mọi hoạt động từ khởi động, dừng ga đến xử lý sự cố đều được điều khiển từ xa, giúp tối ưu hóa năng lượng và đảm bảo an toàn tuyệt đối.

Bên cạnh đó, hệ thống vé tự động (AFC) cũng được chuẩn hóa. Trong tương lai gần, hành khách chỉ cần một chiếc thẻ duy nhất hoặc ứng dụng điện thoại là có thể di chuyển thông suốt trên toàn mạng lưới. Việc xác lập bộ tiêu chuẩn kỹ thuật thống nhất không chỉ giúp Nhà nước quản trị hiệu quả mà còn mở ra cơ hội cho doanh nghiệp nội địa tham gia sâu vào chuỗi cung ứng.

Đại diện một tập đoàn xây dựng hạ tầng hàng đầu chia sẻ: “Trước đây, tiêu chuẩn kỹ thuật của mỗi nước tài trợ ODA là một 'mê cung' khó thâm nhập. Khi Thành phố ban hành bộ quy chuẩn chung, doanh nghiệp Việt có thể tự tin đầu tư nhà máy sản xuất cấu kiện, linh kiện cơ khí và giải pháp phần mềm ngay tại nội địa. Điều này giúp hình thành nền công nghiệp đường sắt đô thị tự lực, giảm sự lệ thuộc vào chuyên gia và thiết bị ngoại nhập.”

Biến metro thành động lực phát triển kinh tế

Tại Hội thảo “TOD với phát triển đường sắt đô thị” ngày 27.3.2026, các chuyên gia nhận định TP.HCM đang đứng trước cơ hội lịch sử để thay đổi diện mạo đô thị thông qua mô hình TOD (Phát triển đô thị định hướng giao thông công cộng). Với mục tiêu hoàn thành 355km metro vào năm 2035 theo Nghị quyết 98, TOD được xác định là đòn bẩy kinh tế chiến lược.

Ông Võ Hoàng Ngân - Giám đốc Sở Quy hoạch – Kiến trúc TP.HCM nhấn mạnh: "Metro không chỉ là phương tiện vận chuyển mà phải là động lực thúc đẩy kinh tế. Mô hình TOD giúp tích hợp quy hoạch giao thông và sử dụng đất, biến các nhà ga thành các trung tâm đô thị nén đa năng (văn phòng, thương mại, nhà ở). Điều này vừa tạo sự thuận tiện cho người dân, vừa giúp Nhà nước thu hồi giá trị gia tăng từ đất đai để tái đầu tư cho mạng lưới metro".

Việc xây dựng hoàn thành các tuyến metro cũng tạo ra cơ hội để phát triển TOD- Ảnh: Anh Khuê

Tuy nhiên, bài toán quản trị vẫn là thách thức lớn. TS Phạm Trần Hải (Viện Nghiên cứu phát triển TP.HCM) kiến nghị Thành phố cần sớm thành lập một “Tập đoàn đường sắt đô thị” đủ mạnh để quản lý tập trung và thực hiện các dự án hợp tác công – tư (PPP). Cơ chế này sẽ giúp huy động nguồn lực khổng lồ từ xã hội thay vì chỉ dựa vào ngân sách. Đồng thời, việc quy hoạch TOD cần được thực hiện theo nhiều cấp độ từ vùng đến khu vực quanh nhà ga để đảm bảo tính linh hoạt và thực tiễn.

Có thể thấy, TOD đang mở ra chương mới cho sự phát triển đô thị tại TP.HCM. Khi quy hoạch, thiết kế và thể chế được vận hành đồng bộ, Metro sẽ không chỉ dừng lại ở vai trò giao thông mà chính thức trở thành “trục sống” của một đô thị hiện đại, bền vững và đáng sống.