Mạch ngầm kết nốt những miền thời gian

Đền Túc Duyên, tổ 8 phường Gia Sàng.

Dấu thiêng đền cổ

Theo cuốn “Xã chí huyện Đồng Hỷ” ( AJ 18/1, mục Địa chí, Viện Nghiên cứu Hán Nôm), Túc Duyên là ngôi đền duy nhất trong các tổng, xã thuộc huyện Đồng Hỷ, tương đương thành phố Thái Nguyên (cũ), có cả văn bia và sắc phong, sắc cho Thiều Dung công chúa - vợ thứ 2 của thủ lĩnh Dương Tự Minh dưới triều Lý.

Đền Túc Duyên Tọa lạc tại tổ 8, phường Gia Sàng ngày nay (xóm Xuân Quang trước đây), được lập nên từ thế kỷ thứ XII sau khi công chúa Thiều Dung, vợ của thủ lĩnh người dân tộc Tày Dương Tự Minh qua đời. Nhân dân tôn bà là Thánh Mẫu vì công lao cùng nhân dân Gia Sàng, tổng Túc Duyên xưa khai khẩn ruộng đất, trồng dâu nuôi tằm, dệt vải, chăm lo cho đời sống dân sinh.

Đền sở hữu nhiều hiện vật cổ khẳng định giá trị lịch sử của di tích, trong đó các bản sắc phong thời Cảnh Trị (năm 1680) và Khải Định (năm 1924) đều ca ngợi công đức của công chúa Thiều Dung, là người “che chở cho muôn dân”, “thờ cúng đều có linh ứng”.

Sau cải cách ruộng đất năm 1954, đền Túc Duyên là nơi các đình chùa lân cận gửi gắm đồ thờ tự quý. Từ năm 1967, đền bị phá bỏ chỉ còn nền móng cũ, gốc đa cổ thụ và chiếc giếng cổ. Theo người dân xung quanh khu vực đền Túc Duyên, dù đền bị phá bỏ hoàn toàn vẫn có rất nhiều người từ Hà Nội, Hải Phòng và các địa phương khác đi tàu đến ga Lưu Xá, hoặc đi xe khách tìm đến, thắp hương.

Năm 1995 đền đã được khôi phục lại trên nền cũ tiếp tục vai trò là không gian văn hóa tâm linh cho cộng đồng. Năm 2018 đền Túc Duyên được công nhận là di tích Lịch sử - Văn hóa cấp tỉnh. Những dấu thiêng đền cổ là niềm tự hào về di tích kết nối lịch sử của địa phương.

Cây cổ thụ đặc biệt

Cây đa trước sân đền là một cây cổ thụ đặc biệt trong tâm trí của nhân dân trong vùng và thực tế cây đa này hoàn toàn xứng đáng ghi danh cây di sản.

Gần 90 tuổi, dường như cả cuộc đời ông Bùi Văn Khang, thủ nhang đền Túc Duyên có nhân duyên được tập ấm dưới bóng mát của gốc đa này, trừ hơn 10 năm ông đi chiến trường B. “Từ mấy đời các cụ nhà tôi về đây sinh sống, đều đã thấy gốc đa to vài người ôm mới xuể, tuổi của nó phải tính bằng thế kỷ. Xưa nay xóm làng đều coi là thần linh mộc”, ông Khang khẳng định.

Nhiều ông, bà tuổi 80, 90 ở xóm Xuân Quang kể, thế hệ của họ đều từng ngồi học trong ngôi đền và cả tuổi thơ chơi đùa dưới bóng đa. Đền cũng từng là địa điểm tổ chức các lớp học trong phong trào Bình dân học vụ, mà phường Gia Sàng là địa phương tiên phong ở Thái Nguyên triển khai sau Cách mạng Tháng Tám.

Bà Nguyễn Thị Việt, 80 tuổi một người dân Xuân Quang chỉ vào gốc đa kể: Thuở nhỏ chúng tôi chơi trốn tìm trong gốc đa, sáu, bảy thập kỷ qua cây tự tạo lớp vở mới trùm kín lớp cũ rất kỳ diệu.

Đền Túc Duyên là nơi cựu dân quân Gia Sàng những năm 1960 chọn làm địa điểm tổ chức gặp mặt hàng năm.

Điều kỳ lạ nữa là từ khi đền được khôi phục lại (năm 1995), từ tán đa mẹ, thả rễ xuống đất “mọc ngược” hai cây đa bên tả, bên hữu thành cụm đa mẹ con dang tay vững chãi. Hiện hai gốc đa con đường kính cũng đã khá to. Vài năm gần đây cây đa cổ mẹ tiếp tục thả chùm rễ xuống phía trước sân đền. Ban quản lý đền đã tổ chức bảo vệ hỗ trợ cho rễ đa tiếp đất an toàn, trở thành một cây đa con thứ ba bao quanh cây mẹ.

Bà Nguyễn Thúy Mậu, nguyên chủ tịch UBND phường Gia Sàng, vợ ông Bùi Văn Khang chia sẻ: Xóm Xuân Quang từng là nơi hứng chịu rất nhiều bom đạn trong hai cuộc kháng chiến, đặc biệt là trong chiến tranh chống Mỹ. Cách đền vài trăm mét là nơi 60 liệt sĩ Thanh niên xung phong Đại đội 915 hy sinh đêm 24/12/1972. Xung quanh đền có nhiều dấu tích hố bom, nhưng vị trí ngôi đền và cây đa chưa từng trúng bom đạn lần nào. Bà Mậu cho rằng, gia đình bà được về sống bên cạnh và phụng sự di tích là một nhân duyên may mắn.

Theo ông Bùi Văn Khang, đền Túc Duyên không chỉ là nơi sinh hoạt tâm linh, tín ngưỡng lâu đời mà còn là nơi từng tiếp cận nhiều sự kiện cách mạng trong hai cuộc kháng chiến. Sau Chiến thắng Điện Biên Phủ (năm 1954), ông Khang từng chứng kiến các đơn vị bộ đội từ ATK đến tập kết trước khi về tiếp quản Thủ đô. Vị trí đền nằm gần quốc lộ 3 nên nhiều hàng hóa cũng được tập kết về xung quanh khu vực Đền. Trong kháng chiến chống Mỹ, đền là địa điểm sinh hoạt của dân quân, phụ nữ xóm, xã và nhiều hoạt động khác.

Được giao nhiệm vụ trông coi di tích hơn 30 năm qua, ông Khang cũng cho biết: sau khi đền được tái thiết, nhiều người dân đã tự nguyện mang trả lại các hiện vật quý như bát hương, đỉnh đồng, chuông và lệnh cổ… Theo chiết tự chữ Hán, Túc là nơi chốn, có sẵn… Duyên là mối gắn kết, sự gặp gỡ định mệnh… Túc Duyên hiểu theo tiếng Hán là mối duyên định sẵn từ lâu.

Đền Túc Duyên và Khu di tích lịch sử quốc gia TNXP 915 tọa lạc cạnh nhau, cùng dải đất, cũng có thể xem là một sự sắp đặt tiền định. Khu vực này sẽ là một địa điểm tâm linh kết nối xưa và nay, mang tầm vóc lớn, có giá trị giáo dục lịch sử sâu sắc trên địa bàn.