Lần theo dấu tích tìm đồng đội

Ông Phạm Xuân Tuân (giữa), con trai già làng - đảng viên 65 năm tuổi Đảng Phạm Xuân Liêm, trực tiếp dẫn lực lượng đến khu vực chôn cất liệt sĩ tại rừng Xa Xít, núi Đồi Rây. Ảnh: VĂN BÌNH

Các già làng nỗ lực cung cấp thông tin

Ban Chỉ đạo tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ xã Trà Giáp xác định trên địa bàn hiện có 6 vị trí có thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ; trong đó 5 địa điểm có tính khả thi cao được khảo sát, cắm mốc. Đặc biệt, trong đợt cao điểm tổ công tác tăng cường của Bộ Chỉ huy Quân sự thành phố, 2 địa điểm do hai già làng, là đảng viên cung cấp thông tin đã được khai quật, tìm thấy 2 hài cốt liệt sĩ.

Vị trí đầu tiên tại khu vực rừng Xa Xít. Ngày 9/9, trong ngày đầu ra quân, từ nguồn tin của ông Phạm Xuân Tuân (58 tuổi, trú thôn 1), con trai già làng Phạm Xuân Liêm, lực lượng chức năng phát hiện một hài cốt liệt sĩ dưới chân núi Đồi Rây.

Già Liêm, người Ca Dong (sinh năm 1930) từng làm giao liên trong kháng chiến chống Mỹ và được kết nạp Đảng khi tuổi đôi mươi. Là già làng có uy tín ở vùng Xa Xít, ông được tặng Huy hiệu 65 năm tuổi Đảng. Dù đã mất năm 2021, trước khi khuất núi, ông nhiều lần kể cho con trai nghe về một ngôi mộ bộ đội dưới chân núi Đồi Rây. Nơi đây từng có bệnh xá của bộ đội. Một chiến sĩ bị thương được đưa về điều trị rồi hy sinh, được đồng đội an táng tại khu vực này.

Từ nhỏ, ông Tuân từng theo cha đi rừng, làm rẫy và nhiều lần nhìn thấy mô đất nhô lên. Những dấu hiệu ấy được ông ghi nhớ và nay trở thành nguồn tin quý giá. Khi khai quật, lực lượng chức năng phát hiện hài cốt cùng nhiều di vật. Các lực lượng đang hoàn tất thủ tục lấy mẫu sinh phẩm ADN để xác định danh tính, đưa liệt sĩ về với gia đình, quê hương.

Hài cốt liệt sĩ được tìm thấy tại rừng Xa Xít, cùng nhiều hiện vật như dây thắt lưng, đầu bút máy, Huy hiệu Dũng sĩ diệt Mỹ, nhíp và mẫu quần áo đã mục nát. Ảnh: VĂN BÌNH

Bốn ngày sau, ngày 13/9, một hài cốt liệt sĩ khác được tìm thấy tại khu rừng già ven suối Đá Mài, dưới chân núi Voi, từ thông tin của già làng Trần Ngọc Liên và con trai.

Già Liên, người Co (sinh năm 1947) là đảng viên 45 năm tuổi Đảng. Trong kháng chiến, ông là du kích, trực tiếp tham gia đánh địch, giúp bộ đội, cán bộ cách mạng xây dựng hậu cứ, bảo đảm lương thực, thực phẩm. Từ những năm tháng gắn bó với núi rừng, ông hiểu từng địa hình, dấu tích còn sót lại sau chiến tranh.

Cùng con trai, ông cung cấp vị trí nghi có 2 ngôi mộ. Khi trở lại khu vực này, hai cha con nhận ra những mô đất có hình dáng như mộ; chung quanh còn chiến hào, hầm chiến đấu, pin đá và dấu tích dây cáp điện thoại hữu tuyến. Từ nguồn tin ấy, lực lượng tìm kiếm đã quy tập thêm một hài cốt liệt sĩ, chưa xác định được danh tính, với các di vật gồm một tăng ni lông, hai cúc áo, hai vỏ đạn AK và một số mẫu quần áo mục nát.

Theo Thiếu tá Phan Như Duyên, Chính trị viên phó Ban Chỉ huy Quân sự xã Trà Giáp, những nguồn tin của các vị cao niên, già làng, nhất là các đảng viên, có giá trị rất lớn đối với công tác tìm kiếm, quy tập. Đó là những thông tin được lưu giữ bằng ký ức, kinh nghiệm và trách nhiệm với đồng đội. Ở tuổi 80, già Trần Ngọc Liên nói giản dị: “Đã là đảng viên thì phải có trách nhiệm tìm kiếm, đưa cán bộ, bộ đội trở về với người thân, về quê hương. Không thể để họ nằm mãi giữa núi rừng xa xôi, lạnh lẽo”.

Già làng, đảng viên gạo cội Trần Ngọc Liên (phải) cung cấp thông tin về nơi chôn cất liệt sĩ cho Thiếu tá Phan Như Duyên, Chính trị viên phó Ban Chỉ huy Quân sự xã Trà Giáp. Ảnh: VĂN BÌNH

Mở hướng tìm kiếm

Tại xã Nông Sơn, trong quá trình khảo sát, khai quật thực địa khu vực Gò May, thôn Phước Viên, lực lượng chức năng phát hiện 2 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật như cúc áo, khuy mũ. Địa điểm tìm kiếm được xác định từ nguồn tin của bà Lê Thị Mười, trú thôn Phước Viên. Thông tin về vị trí chôn cất liệt sĩ được cha bà kể lại.

Cũng từ thông tin nhân chứng, tổ công tác xã Nông Sơn vừa vượt dốc, băng suối hơn 4 giờ đồng hồ để tiếp cận hang Nhà Thương trên núi Hòn Tàu (thôn Tân Phong). Dù cửa hang bị đá lớn chắn lối, lực lượng chức năng tiến hành khảo sát khu vực xung quanh, ghi nhận nhiều hiện vật như hộp kim loại, thau, đạn K54, khuy buộc tấm tăng. Để làm rõ chức năng của hang và khả năng hiện diện của hài cốt liệt sĩ, địa phương đang tiếp tục đối chiếu nguồn tin với các tư liệu lịch sử.

Theo Thượng tá Trần Đình Đông, Chỉ huy trưởng Ban Chỉ huy Quân sự xã Nông Sơn, cùng với công tác tìm kiếm, quy tập, địa phương đã hoàn thành lấy mẫu tại các nghĩa trang theo kế hoạch, thu nhận 176 mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN.

Hai hài cốt liệt sĩ được tìm thấy từ nguồn tin, chỉ dẫn của già làng Phạm Xuân Liêm và Trần Ngọc Liên, hiện được quàng, thờ cúng tại xã Trà Giáp để truy điệu, an táng tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà My ngày 16/9. Ảnh: VĂN BÌNH

Đơn vị tiếp tục tuyên truyền, vận động nhân dân cung cấp thông tin liên quan đến liệt sĩ, đồng thời rà soát, xác minh nhân chứng, đối chiếu địa bàn và khảo sát thực tế trước khi triển khai tìm kiếm. “Việc tìm thấy 2 hài cốt liệt sĩ tại Gò May cho thấy giá trị của những thông tin được nhân dân lưu giữ. Mỗi manh mối, dù nhỏ, nếu được xác minh đúng có thể mở ra hướng tìm kiếm mới, góp phần đưa các liệt sĩ trở về với đồng đội”, Thượng tá Đông khẳng định.

Tại xã Quế Phước, ký ức về một trạm điều trị thương binh thời kháng chiến chống Pháp đang trở thành manh mối quan trọng trong tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ. Nguồn tin do ông Bùi Tiến Nghĩa (71 tuổi) và ông Hà Nẩm (85 tuổi, cùng trú thôn Mậu Long) cung cấp.

Theo các nhân chứng, khoảng năm 1946 - 1947, gần khe Cái, đối diện gò Vảy Ốc từng có một trạm điều trị thương binh lợp tranh và đoạn giao thông hào dài khoảng 70m. Ông Hà Nẩm còn nhớ hai nữ y tá từng dùng bẹ chuối khô băng bó vết thương cho chiến sĩ. Trong khi đó, ông Bùi Tiến Nghĩa cho biết cha mẹ từng kể trên sườn đồi, cách khe Cái khoảng 80m có 6 phần mộ liệt sĩ.

“Ký ức đó tôi giữ mãi trong lòng. Giờ thấy lực lượng chức năng về rà soát, tìm kiếm, tôi chỉ mong những chỉ dẫn của gia đình giúp đưa các anh sớm trở về”, ông Nghĩa chia sẻ.

Từ nguồn tin này, sau 3 ngày khảo sát (11 - 13/9), lực lượng chức năng phát hiện 3 hài cốt liệt sĩ cùng nhiều di vật như lọ thủy tinh, cúc áo, mảnh khăn và vải băng vết thương. Trong đó, 1 hài cốt đủ điều kiện lấy mẫu phục vụ giám định ADN.

Trung tá Bùi Xuân Hùng, Chính trị viên phó Ban Chỉ huy Quân sự xã Quế Phước cho biết, toàn xã có 1.412 phần mộ liệt sĩ chưa xác định danh tính tại các nghĩa trang Quế Lâm, Quế Ninh và Quế Phước. Việc lấy mẫu sinh phẩm cơ bản hoàn thành; thông tin và di vật được mã hóa, quản lý chặt chẽ, phục vụ xác định danh tính lâu dài. Cùng với đó, địa phương đã tiếp nhận 21 nguồn tin từ nhân dân, khảo sát 11 vị trí nghi vấn.

Từ kết quả tại thôn Mậu Long, Ban Chỉ huy Quân sự xã tiếp tục đề nghị cựu chiến binh, nhân chứng và người dân cung cấp thông tin về hai nữ y tá; cán bộ, chiến sĩ, thương binh từng hoạt động tại trạm; vị trí phần mộ, di vật và các dấu tích liên quan.

“Thời gian tới, Ban Chỉ huy Quân sự xã Quế Phước tiếp tục rà soát, tiếp nhận thông tin từ nhân dân để khoanh vùng, phối hợp tìm kiếm với quyết tâm cao nhất. Mọi thông tin, dù là chi tiết nhỏ nhất, đều là manh mối quý giá hỗ trợ lực lượng chức năng trên hành trình tìm kiếm đồng đội, sớm đưa các anh trở về với gia đình, quê hương”, Trung tá Hùng nhấn mạnh.