Iraq đặt cược thỏa thuận 'đổi dầu lấy nước'

Sông Tigris ở Mosul, phía bắc Iraq. Ảnh: Zaid Al-Obeidi/AFP/Getty Images

Hạn hán nghiêm trọng

“Đại gia dầu mỏ” Iraq, vùng đất lịch sử “giữa hai dòng sông”, đang đối diện nghịch lý nghiệt ngã. Tigris và Euphrates, hai con sông nuôi dưỡng những nền văn minh sớm nhất của nhân loại, nay suy giảm mực nước nghiêm trọng, đẩy nước này vào cuộc khủng hoảng nước tồi tệ nhất trong gần một thế kỷ. Đây là bài toán sinh tồn, gắn trực tiếp với sinh kế, an ninh lương thực và tương lai phát triển của hơn 46 triệu người dân Iraq.

Theo CNN, sự suy giảm nguồn nước của Iraq là hệ quả của nhiều yếu tố chồng chéo. Lượng nước từ thượng nguồn giảm mạnh do hệ thống đập và công trình kiểm soát dòng chảy được xây dựng trong nhiều năm qua.

Thêm vào đó, cơ sở hạ tầng thủy lợi xuống cấp khiến khả năng tích trữ và phân phối nước ngày càng hạn chế. Tất cả yếu tố này bị đẩy lên cao trào trước tác động của biến đổi khí hậu, với đợt hạn hán nghiêm trọng nhất trong gần 100 năm.

Đáng nói, trong khi nguồn cung nước suy giảm, nhu cầu lại không ngừng tăng. Quá trình đô thị hóa nhanh, dân số trẻ và tăng trưởng liên tục tạo áp lực lớn lên hệ thống cấp nước. Đặc biệt, nông nghiệp, trụ cột sinh kế của hàng triệu hộ gia đình, tiêu thụ hơn 80% tổng lượng nước của Iraq.

Khi nước không còn đủ, những cánh đồng lúa, vườn cây ăn trái và đầm lầy trù phú ở miền nam dần khô cạn, để lại những con thuyền gỗ nằm trơ trọi trên nền bùn nứt nẻ.

Những đợt mưa lớn gần đây cũng không đủ khỏa lấp tình trạng thiếu hụt tích tụ sau nhiều năm ít mưa. Các hồ chứa vẫn ở mức thấp, cho thấy khủng hoảng nước mang tính dài hạn.

Hơn 168.000 cư dân phải rời bỏ nơi ở do áp lực môi trường. Nhiều nông dân từ các tỉnh miền Trung đến vùng ven Baghdad phải bán đất, rời bỏ nghề cha truyền con nối để tìm kế sinh nhai khác.

Người dân xếp hàng lấy nước tại điểm phân phối ở miền Trung Iraq. Ảnh: Karrar Jabbar/AFP/Getty Images

Thỏa thuận bước ngoặt

Trước tình thế này, Iraq lựa chọn hướng đi mang tính thực dụng khi tận dụng nguồn thu từ dầu mỏ, tài sản kinh tế quan trọng nhất của nước này, để đầu tư cho an ninh nước.

Theo thỏa thuận hợp tác trị giá hàng tỷ USD, các công ty Thổ Nhĩ Kỳ sẽ xây dựng hạ tầng nâng cao hiệu quả sử dụng nước, tăng khả năng lưu trữ và giảm thất thoát nước tại Iraq. Các dự án sẽ được tài trợ từ doanh thu dầu mỏ của Iraq, về bản chất là chuyển đổi xuất khẩu dầu thô thành an ninh nguồn nước.

Cụ thể, Iraq sẽ bán lượng dầu nhất định mỗi ngày và nguồn thu được chuyển vào quỹ chuyên biệt để thanh toán cho các công ty của Thổ Nhĩ Kỳ triển khai dự án.

Thổ Nhĩ Kỳ đánh giá thỏa thuận này là sáng kiến cùng có lợi cho ổn định khu vực và thúc đẩy hợp tác kinh tế; đồng thời khẳng định sẵn sàng hỗ trợ an ninh, phát triển và ổn định của Iraq.

Đây là lần hiếm hoi vấn đề nước được đặt ngang hàng với các ưu tiên chiến lược khác của Iraq. Việc hình thành cơ chế hợp tác rõ ràng hơn về dòng chảy Tigris và Euphrates mang lại kỳ vọng về tính ổn định và dự báo cao hơn cho sản xuất nông nghiệp, công nghiệp và đời sống dân sinh.

Với một quốc gia lâu nay thiếu các thỏa thuận hiệu quả về chia sẻ nguồn nước xuyên biên giới, bước đi này mở ra dư địa để Iraq chủ động hơn trong hoạch định chính sách dài hạn.

Tuy nhiên, một số ý kiến lo ngại việc gắn nguồn nước với doanh thu dầu mỏ vô hình trung tạo ra sự phụ thuộc không mong muốn. Song, đây cũng là lời nhắc nhở cần thiết để Iraq song hành giải pháp trước mắt với chiến lược lâu dài, bao gồm hiện đại hóa nông nghiệp, chuyển đổi sang mô hình canh tác tiết kiệm nước, đầu tư công nghệ và nâng cao năng lực quản lý tài nguyên.

Với nhiều người dân Iraq, thỏa thuận “dầu đổi nước” không phải phép màu, nhưng là tín hiệu cho thấy Chính phủ Iraq nỗ lực hành động để từng bước vượt qua cuộc khủng hoảng nguồn nước kéo dài.