Giữ hồn cốt bánh chưng 'tiến vua' nơi đất Tổ

Giữa tiết trời bảng lảng sương mù, hơi ấm từ những nồi bánh sôi rền báo hiệu một mùa Tết nữa lại về trên vùng đất Tổ. Một mùa bánh chưng Tết lại đến với làng Xốm, báo hiệu xuân Bính Ngọ gõ cửa.

Làng Xốm là tên gọi xa xưa của mảnh đất Hùng Lô, nay thuộc phường Vân Phú, tỉnh Phú Thọ. Cùng với làng Cát Trù (Cẩm Khê) và làng Trúc Phê (Tam Nông), đây là một trong ba làng nghề tiêu biểu của Phú Thọ còn giữ nghề làm bánh chưng tiến vua truyền thống. Nghề làm bánh chưng, bánh giầy của tỉnh Phú Thọ đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ghi danh vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ tháng 5-2023.

Bánh chưng thơm ngon không chỉ bởi lớp nhân đậm đà, lớp vỏ gạo cũng phải rền, dẻo. Quá trình tạo nên sản phẩm kỳ công, đòi hỏi người gói có kỹ thuật, tâm huyết

“Chẳng biết nghề này có từ bao giờ, nhưng tôi năm nay đã 81 tuổi rồi, từ khi sinh ra đã thấy ông bà, cha mẹ gói bánh chưng đem bán để nuôi sống cả gia đình, nuôi lớn bao thế hệ con cháu”, cụ Tòng - Thủ từ đình Hùng Lô, chậm rãi kể.

Theo cụ Tòng, bánh chưng và bánh giầy là biểu tượng của đất và trời, gắn với quan niệm “Trời tròn - đất vuông” trong văn hóa Việt. Từ câu chuyện huyền sử về Hoàng tử Lang Liêu thời Hùng Vương thứ sáu, hai thức bánh ấy đã trở thành lễ vật dâng cúng tổ tiên, kết tinh đạo lý hiếu nghĩa và niềm tri ân nguồn cội của người Việt.

Men theo lối nhỏ trong làng, ghé vào một ngôi nhà gỗ cổ hơn 200 năm tuổi vẫn được gìn giữ nguyên vẹn, là khung cảnh rất đỗi quen thuộc mỗi dịp Tết đến. Trên hiên nhà nhuốm màu thời gian, trải chiếc chiếu cói cũ, nghệ nhân Nguyễn Văn Ninh trong trang phục nâu sồng đang thoăn thoắt gói bánh. Chung quanh ông là lá dong xanh, gạo nếp trắng, đỗ vàng, thịt lợn hồng - những nguyên liệu quen thuộc đã đi cùng ký ức Tết của nhiều thế hệ người Việt.

Là nghệ nhân đời thứ hai kế tục nghề gia đình, ông Ninh vẫn giữ nguyên cách làm bánh chưng truyền thống được truyền lại từ cha ông. Dù đã bước sang tuổi 60, đôi tay ông vẫn nhanh nhẹn, chính xác đến từng động tác. Hơn 30 năm gắn bó với nghề khiến mọi thao tác dường như đã trở thành phản xạ tự nhiên. Trung bình, mỗi chiếc bánh chỉ mất khoảng hơn 1 phút để hoàn thiện.

Tay miết đều từng nếp lá dong, ông Ninh thong thả chia sẻ: “Nghề bánh chưng, bánh giầy ở Hùng Lô vẫn giữ nguyên hồn cốt truyền thống. Tuy mỗi làng nghề có cách làm riêng, nhưng bánh chưng tiến vua nguyên tắc chung là nguyên liệu phải kỹ, gói phải chặt, bánh phải vuông. Quan trọng nhất là làm sao để chiếc bánh chín đều, dẻo rền mà vẫn giữ được vị nguyên bản”.

Để có chiếc bánh chưng xanh, vuông vắn và ngon, người làng Xốm đặc biệt coi trọng khâu chọn nguyên liệu. Lá dong là “lớp áo” phải chọn loại bánh tẻ, bản vừa, dày, cuống mỏng, màu xanh mướt đều. Lá thường được đặt từ những vùng trồng dong lâu năm, mang về rửa sạch, lau khô, xếp ngay ngắn chờ ngày gói.

Gạo vo thật kỹ trước 1 tiếng, để ráo nước, không nên ngâm gạo lâu vì như vậy gạo sẽ bị nở, khó gói và làm chua bánh nhanh

Đỗ xanh, phần hồn của nhân bánh, được đãi sạch vỏ, rửa kỹ rồi ngâm khoảng 6 tiếng. Có nhà để đỗ sống gói cùng bánh, có nhà lại đồ chín, giã nhuyễn và nêm nếm trước, nhưng điểm chung là đỗ phải bở, ngậy, không lẫn tạp chất. Thịt dùng gói bánh thường là ba chỉ hoặc nửa nạc nửa mỡ từ lợn nuôi tự nhiên, được cắt miếng vừa tay, ướp gia vị cho thấm để khi bánh chín, nhân mềm, béo và đậm đà.

Gạo gói bánh là gạo nếp cái hoa vàng hoặc nếp nhung. Gạo được vo sạch trước khi gói khoảng 1 giờ, để ráo nước, không ngâm lâu để tránh gạo nở, khiến bánh khó gói và nhanh chua. Dù gói hoàn toàn bằng tay, không dùng khuôn, bánh chưng làng Xốm vẫn vuông vắn, đều đặn. Người gói phải canh tay khéo: đỗ nằm trọn trong gạo, gạo ôm đều trong lá, tay gói chặt vừa đủ để bánh không bung mà vẫn chín kỹ từ trong ra ngoài.

Những ngày cận Tết, làng Xốm rộn ràng hơn thường lệ. Từ sáng sớm đến tối muộn, tiếng rửa lá, vo gạo, đãi đỗ hòa cùng tiếng chuyện trò rôm rả. Hiện làng có gần 50 hộ trực tiếp sản xuất bánh chưng, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho nhiều lao động địa phương.

“Mỗi dịp Tết, riêng gia đình tôi gói vài tấn gạo, tính cả làng phải đến hàng chục tấn. Ngày xưa đun củi vất vả lắm, giờ có bếp điện, bà con đỡ cực hơn. Nhưng điều chúng tôi tự hào nhất vẫn là tự tay làm ra những chiếc bánh dâng lên tổ tiên, dâng vào đình Hùng Lô và dâng lên các Vua Hùng”, ông Ninh chia sẻ.

Nghệ nhân gói bánh chưng Nguyễn Văn Ninh là đời thứ hai kế tục nghề gia đình, ông vẫn giữ nguyên cách làm bánh chưng truyền thống được truyền lại từ cha ông

Bà Lê Thị Xuân Hương, Phó Giám đốc Trung tâm Thông tin Xúc tiến Du lịch tỉnh Phú Thọ, chia sẻ, từ lâu làng Xốm, Hùng Lô đã nổi tiếng với nghề gói bánh chưng truyền thống, gắn bó sâu sắc với đời sống văn hóa, tín ngưỡng của người Việt vùng Đất Tổ. Ngày nay, Hùng Lô không chỉ là làng nghề mà còn là điểm đến du lịch văn hóa hấp dẫn, nơi du khách trong nước và quốc tế có thể trải nghiệm gói bánh, thưởng thức đặc sản và hiểu hơn về văn hóa thờ cúng Hùng Vương.

Theo bà Hương, để nghề gói bánh chưng được bảo tồn bền vững, yếu tố then chốt vẫn là sinh kế. Khi nghề truyền thống mang lại thu nhập ổn định, gắn với đời sống hằng ngày, người dân mới có động lực giữ nghề, truyền nghề và tiếp nối giá trị văn hóa qua các thế hệ.

Gìn giữ và phát triển nghề gói bánh chưng là niềm mong mỏi chung của nghệ nhân Nguyễn Văn Ninh và nhiều người làm nghề gói bánh chưng tại Phú Thọ. “Với tôi, điều vui nhất trong hơn 30 năm làm nghề là được truyền dạy cho lớp trẻ và thấy các em thật sự say mê, trân quý nghề gói bánh chưng. Chính điều đó khiến tôi tin rằng thế hệ trẻ ở Hùng Lô, ở Phú Thọ và nhiều vùng miền khác trên đất nước sẽ tiếp tục gìn giữ và phát triển nghề truyền thống này”, ông Ninh tâm sự với ánh mắt ánh lên niềm hy vọng.

Bánh chín, vớt ra, rửa sạch sau đó xếp 2 chiếc úp vào nhau để lên bàn và dùng tấm ván đặt lên trên

Trong ánh lửa hồng bập bùng của những nồi bánh chưng đêm cuối năm, câu chuyện về chiếc bánh chưng tiến vua ở làng Xốm không chỉ là câu chuyện của một làng nghề, mà còn là câu chuyện về sự tiếp nối, gìn giữ và lan tỏa hồn cốt văn hóa Việt mỗi độ xuân về.

Phương Thảo - Phong Sơn