Chỗ dựa của người đi biển

Lăng ông Tân Trà (phường Ngũ Hành Sơn). Ảnh: ĐINH THỊ TRANG

Điểm tựa giữa biển khơi

Nổi bật nhất là tín ngưỡng thờ cúng cá Ông, đây vốn là tín ngưỡng truyền thống của người Chăm; trong quá trình chung sống, diễn ra sự giao lưu và tiếp biến văn hóa lẫn nhau, người Việt đã tiếp nhận vốn văn hóa này. Trải dài theo thời gian, hình ảnh cá Ông độ mạng, giúp đỡ ngư dân trên biển đã trở thành chỗ dựa tinh thần quý giá cho ngư dân, giúp họ trong công cuộc mưu sinh.

Sách Gia Định thành thông chí của Trịnh Hoài Đức được viết vào đầu thế kỷ 19 cho biết: “Những khi thuyền bè gặp sóng gió nguy hiểm, thường thấy thần [cá Ông] dìu đỡ mạn thuyền bảo vệ người yên ổn. Hoặc thuyền bị chìm đắm, trong cơn sóng gió thần cũng đưa người vào bờ, sự cứu giúp ấy rất rõ”.

Cư dân ven biển xứ Quảng từ lâu vẫn tin rằng, cá Ông luôn che chở và cứu giúp người gặp nạn giữa biển khơi. Vì vậy, hầu hết làng chài từ Cù Lao Chàm, Tam Hải đến Tam Tiến, Cửa Đại, Mân Thái, Thọ Quang, Thanh Khê, Nam Ô... đều có lăng thờ cá Ông. Tín ngưỡng này đã trở thành một phần quen thuộc trong đời sống văn hóa của cư dân biển xứ Quảng. Khi cá Ông còn sống, ngư dân tôn kính gọi là Ông Sanh, xem như vị ân nhân cứu mạng. Khi qua đời, gọi là Ông Lụy, người dân tổ chức tang lễ trang trọng và chịu tang như đối với người thân trong gia đình.

Hằng năm, các làng biển đều tổ chức lễ hội Cầu ngư với các nghi thức như nghinh Ông, tế lễ cùng những hình thức diễn xướng dân gian như hò đưa linh, hát bả trạo... Lễ hội này không chỉ nhằm bày tỏ lòng tri ân đối với vị thần bảo hộ mà còn là dịp để cộng đồng cư dân biển gặp gỡ, gắn kết. Qua đó, cá Ông trở thành biểu tượng của niềm tin và mối quan hệ hài hòa giữa con người với biển cả, thể hiện lòng biết ơn của ngư dân đối với tự nhiên đã chở che và nuôi dưỡng họ qua bao thế hệ.

Những nữ thần của biển

Bên cạnh tín ngưỡng thờ cá Ông, tín ngưỡng thờ nữ thần cũng giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần của ngư dân. Các vị nữ thần được tôn kính phổ biến như Thiên Y A Na, Thủy Long Thần Nữ, Đại Càn Tứ Vị Thánh Nương, Thiên Hậu Thánh Mẫu...

Trong đó, Thiên Y Ana có nguồn gốc từ nữ thần Pô Inư Nagar của người Chăm, sau quá trình Việt hóa đã trở thành vị thần che chở cho cư dân vùng biển. Thủy Long Thần Nữ, hay Bà Thủy, được xem là vị thần cai quản sông nước, cửa biển. Đại Càn Tứ Vị Thánh Nương được dân gian tôn kính như những vị thần cứu nạn trên biển. Đặc biệt, Thiên Hậu Thánh Mẫu, vị hải thần trong tín ngưỡng của người Hoa, cũng được ngư dân thờ phụng và tin tưởng như đấng bảo hộ cho những chuyến ra khơi.

Việc thờ nữ thần thể hiện ước mong về cuộc sống bình yên, no đủ và những chuyến ra khơi thuận buồm xuôi gió. Đồng thời đây cũng là dấu ấn sinh động của quá trình giao lưu văn hóa Việt, Chăm và Hoa trong không gian văn hóa biển miền Trung.

Lễ hội Cầu ngư ở Sơn Trà. Ảnh: KIM LIÊN

Nét nhân văn của ngư dân

Một nét tín ngưỡng giàu tính nhân văn khác là tục thờ cô hồn. Những miếu âm linh ven biển là nơi tưởng nhớ những người chết không nơi nương tựa, đặc biệt là những người bỏ mình giữa biển khơi. Hằng năm, ngư dân tổ chức lễ cúng vào rằm tháng Giêng và rằm tháng Bảy để cầu siêu cho các vong linh. Trong môi trường luôn đối diện hiểm nguy, tín ngưỡng này vừa thể hiện lòng trắc ẩn, vừa giúp con người cảm thấy an lòng hơn trước sự vô thường của cuộc sống.

Cùng với các tín ngưỡng thờ các vị thần là nhiều điều kiêng kỵ được lưu truyền từ đời này sang đời khác. Trước mỗi chuyến biển, ngư dân thường xem ngày tốt, làm lễ cầu an và tránh những lời nói bị cho là không may... Dù cuộc sống hiện đại đã làm thay đổi nhiều tập tục, nhưng những kiêng kỵ ấy vẫn được duy trì như một cách tạo sự yên tâm cho người đi biển.

Theo nhà nghiên cứu Đỗ Thanh Tân - Phó Chủ tịch Hội Văn nghệ dân gian thành phố Đà Nẵng, các tín ngưỡng gắn với biển vẫn giữ vai trò quan trọng trong đời sống tinh thần của cư dân ven biển Đà Nẵng. Tuy nhiên, quá trình đô thị hóa và sự thay đổi sinh kế đang khiến nhiều phong tục đứng trước nguy cơ mai một.

Vì vậy, bảo tồn các giá trị tín ngưỡng không chỉ là lưu giữ một phong tục dân gian mà còn là gìn giữ ký ức văn hóa của cộng đồng cư dân biển. Khi biển vẫn còn nhiều bất trắc, những niềm tin ấy vẫn tiếp tục nâng đỡ con người, giúp họ vững vàng trước sóng gió và giữ được bản sắc của mình trong nhịp sống hôm nay.