Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã nói về hai từ ghép bị nhận lầm là từ láy, đó là dằn dỗi và vùng vằng. Trong chuyên mục này, chúng tôi tiếp tục phân tích kết cấu đẳng lập của hai từ 'sồ sề' và 'sống sít'. (Phần để trong ngoặc kép là nguyên văn của Từ điển từ láy tiếng Việt - Viện Ngôn ngữ - Hoàng Văn Hành chủ biên - NXB Khoa học Xã hội, 2011; phần xuống dòng là trao đổi của chúng tôi):
'Đánh hôi' nghĩa là gì? 'Nhân có vụ đang đánh nhau, cũng xông vào để đánh (thường là người vốn ghét sẵn) - Đại từ điển tiếng Việt (1999) giải thích. Còn theo Từ điển tiếng Việt của Hội Ngôn ngữ học Việt Nam, bản in 1988: 'Đánh hôi': 'Lợi dụng đánh người vốn mình không ưa nhân lúc có vụ đánh nhau'.
Trong Truyện Kiều, về từ 'hay', Nguyễn Du sử dụng cả thảy 38 lần với nhiều nghĩa khác nhau, chẳng hạn là biết, hiểu, nghe: 'Khuôn xanh biết có vuông tròn mà hay'; là xảy ra nhiều lần: 'Sinh rằng: Hay nói đè chừng'; hoặc là: 'Trăm năm biết có duyên gì hay không'…
Trong chuyên mục Cà kê chuyện chữ nghĩa số trước, chúng tôi đã có bài viết 'Nuộc lạt và nút lạt', trong đó chỉ rõ sự khác nhau của 'nút' và 'nuộc'. Cụ thể 'nút' là chỗ hai đầu dây buộc vào nhau, còn 'nuộc' là vòng dây buộc để dẫn đến 'nút', chứ không phải 'ngôn ngữ miền Nam' gọi 'nút' là 'nuộc'.
Từ năm 1895, ông Hùinh Tịnh Paulus Của có ghi nhận 'tiếng mới' thuở ấy vừa du nhập vào lời ăn tiếng nói: 'Làm lửa' - nay chẳng hề thấy ai sử dụng, tự nó đã đào thải, cụm từ này được giải thích: 'Lãnh việc chụm lửa dưới tàu khói'. Tương tự,'Một lần nhúm bếp lửa một lần khó', mấy ai còn nhớ đến nghĩa bóng: 'Nhen nhúm, gây dựng cho ra sự nghiệp, cho thành đôi bạn thì là rất khó'.
Chương trình Vua Tiếng Việt đưa ra câu hỏi: 'Có bao nhiêu lỗi sai chính tả trong câu: 'Cái nút vừa sổ ra, thì loeng xoeng, cả món tiền rơi tiệt cả xuống ghạch'?
Trong Nam có từ 'xạo xự', chưa cần phải tra từ điển, ta hoàn toàn có biết đó là từ dùng chỉ những ai nói dóc, nói láo, bốc phét là do có từ 'xạo' sờ sờ ra đó. 'Xự' là từ nhằm nhấn mạnh hơn sắc thái của xạo để trở thành xạo xự, không thế còn có từ xạo ke, tương tự láo/ láo toét/ láo khoét, nói khoác/ nói khoác lác…
Vua Tiếng Việt (25/4/2025) yêu cầu 'Hãy viết lại cho đúng từ sau: nuốt trửng'. Người chơi viết lại thành 'nuốt chửng', thì được người dẫn chương trình xác nhận là đúng, và đáp án hiện trên màn hình hai chữ 'nuốt chửng'.
Thị trấn Trường Sa, huyện đảo Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa cách đất liền hàng trăm hải lý. Giữa ngàn khơi sóng vỗ, nhà tưởng niệm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở thị trấn Trường Sa hiện lên uy nghi như một điểm tựa tinh thần vững chắc cho cán bộ, chiến sĩ và Nhân dân nơi đây. Đã từ lâu, nhà tưởng niệm Bác Hồ đã trở thành địa chỉ đỏ giáo dục truyền thống cho quân, dân trên đảo và các đoàn khách đến thăm.
Một chương trình tìm hiểu về tiếng Việt trên truyền hình yêu cầu người chơi hoàn thành ngữ liệu 'Ngó lên nuộc lạt... ... / Bao nhiêu nuộc lạt nhớ ông bà bấy nhiêu'.
Trong vườn còn sót lại một cây gòn. Đến mùa, chúng bung ra những bông nhẹ bẫng, mềm như mây trắng vắt ngang trời, theo gió tản mát muôn phương.
Một chương trình trò chơi về tiếng Việt đưa ra yêu cầu 'Hãy tìm hai từ đồng nghĩa hoặc gần nghĩa với từ 'ăn'.
Có những lời răn dạy của ông bà mình từ đời xửa đời xưa, trải dài theo năm tháng, dù thời đại có thay đổi thế nào vẫn không lỗi thời, thí dụ: 'Cờ bạc là bác thằng bần/ Cửa nhà bán hết chân tra vào cùm'. Bần là nghèo khó, nghèo rớt mồng tơi. Tục ngữ có câu 'Phú bất nhân, bần bất nghĩa' chưa hẳn đã đúng, chỉ vơ đũa cả nắm bởi dù tình huống nào, trường hợp nào cũng có ngoại lệ. Thế nhưng, hễ đã bần do cờ bạc, sát phạt đỏ đen ắt chẳng ai thương xót, cảm thông cho cái sự nghèo túng ấy.
Tự dưng lại nhớ đến ông Chử Đồng Tử. Mối tình của ông với Tiên Dung, nay nhìn lại ta ắt nghĩ đến một chi tiết hết sức đắt giá nếu được xây dựng thành phim càng hấp dẫn.
Trong tiếng Việt, những lỗi chính tả liên quan đến X và S, nguyên nhân thường do phát âm không chuẩn (không phân biệt âm X và S), không nắm được nghĩa yếu tố cấu tạo từ. Sau đây là một số trường hợp người viết cần chú ý để tránh sai sót.
Đọc Tiếng Việt cắc cớ cũng cứng cựa (NXB Tổng hợp Thành phố Hồ Chí Minh, 2024), ta thấy Lê Minh Quốc 'vòng vo' không phải vì 'không dám nói thẳng vào vấn đề', mà là đi quanh truy tìm cho rõ ngọn ngành từng câu từng chữ trong tiếng Việt.
Trong tháng 8 vừa qua Nhà xuất bản Trẻ đã cùng đại diện gia đình tác giả Vương Hồng Sển ký hợp đồng tác quyền hàng loạt tác phẩm của ông.
Không rõ do cơn cớ gì, hễ một khi nghe đến câu 'Con gái tuổi Dần' ắt không ít đấng mày râu lè lưỡi lắc đầu. Sở dĩ chọn lấy thái độ này, có lẽ do họ mường tượng về hình ảnh:Trong hang tối, mắt thần khi đã quắcLà khiến cho mọi vật đều im hơi (Thế Lữ)
Tục ngữ Việt Nam có câu 'Tay vơ chẳng tày miệng lúm'. Từ điển tục ngữ Việt (Nguyễn Đức Dương - NXB Tổng hợp TP Hồ Chí Minh - 2010) thu thập và giải nghĩa như sau:
Ghi nhận về vốn từ trong từ điển, tự vị nói chung bao giờ cũng đi sau lời ăn tiếng nói đã xuất hiện ngay trong đời sống, có thể do không cập nhật hoặc bỏ sót. Điều này hết sức bình thường. Vì thế, có những từ/ cụm từ đang sử dụng, một khi nghe/ nói bất kỳ ai cũng hiểu nhưng nếu ai cắc cớ đặt câu hỏi: 'Bắt đầu từ đâu, do đâu nó lại xuất hiện?'. Đã đành các từ đã có từ xa lắc xa lơ, nay tìm hiểu đã khó, vậy, từ mới ra đời gần đây dễ dàng hơn chăng? Không hề. Cũng khó y chang nhau.
'Đừng chờm mà có ngày chấn móng' là câu tục ngữ Việt Nam thuộc loại cổ xưa và khá khó hiểu. Không biết 'chờm', 'chấn' ở đây là gì?; 'móng' là móng nhà hay móng lừa, móng ngựa? Có lẽ, việc đầu tiên là chúng ta tìm đến từ điển xem sao:
Vào tháng 7/2022, nhân dịp kỷ niệm 200 năm ngày sinh của Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Đình Chiểu, UBND tỉnh Bến Tre chủ trì, phối hợp với các cơ quan hữu quan tổ chức Hội thảo khoa học quốc tế Danh nhân Nguyễn Đình Chiểu trong thời đại ngày nay. Các bài tham luận được NXB Chính trị Quốc gia chọn in trong tập sách cùng tên với chủ đề hội thảo. Trong số đó, khi bàn về 'Các hình thức ngôn từ nghệ thuật trong Lục Vân Tiên', PGS.TS. Trần Đức Ngôn đánh giá: 'Cách gieo vần này có vẻ như gượng ép, nhiều từ dùng để gieo vần có vẻ như bị làm sai lệch về ngữ âm để cho phù hợp với vần chân và vần lưng…'.
Nếu 'Chơi dao có ngày đứt tay' ý nói mạo hiểm, xem thường hiểm họa thì sẽ có ngày chuốc lấy tai vạ cho chính mình, thì 'Đi đêm lắm có ngày gặp ma', đơn giản chỉ có nghĩa: thường xuyên làm những việc mờ ám, lén lút (có khi không có gì xấu mà chỉ là không/chưa muốn cho người khác biết) thì cũng có lúc sẽ bị phát hiện.
Dân gian có câu 'Phận gái mười hai bến nước'. Vậy mười hai bến gồm những bến nào?
Trong sách Lĩnh Nam Chích Quái của tác giả Trần Thế Pháp, cuối đời nhà Trần - cuối thế kỷ XIV đã có sử dụng từ 'Tết'.
LTS: Bài viết dưới đây của TS. Nguyễn Lê Tuyên (nhà soạn nhạc, nghiên cứu âm nhạc, nghệ sĩ guitar) là một phần của tham luận 'Nhạc tài tử: Lost in Translation' được tác giả trình bày lần đầu trong hội thảo quốc gia của Musicological Society of Australia tại Canberra năm 2012, và sau đó tại hội thảo toàn cầu của International Council for Traditional Music năm 2013 tại Thượng Hải.